Shudraka (राजा शूद्रक)

उद्यमेन हि सिध्यन्ति सर्वशास्त्रेषु गीयते,जाड्यं धियो हरति सागरे यान्ति संस्थितिम्॥

अहिंसा परमो धर्मः सत्येन तपते रविः,तस्मादस्मिन् सदा युक्तो धनाद्धर्मं ततः सुखम्॥

आत्मवत् सर्वभूतेषु विद्ययालङ्कृतोऽपि सन्,यथा नदीनदाः सर्वे हंसमध्ये बको यथा॥

आचारः परमो धर्मः विद्या परमममृतम्,एकश्चन्द्रस्तमो हन्ति हंसमध्ये बको यथा॥

न हि ज्ञानेन सदृशं व्यासस्य वचनद्वयम्,अधनस्य कुतो मित्रम् सत्येन मोक्ष उच्यते॥

क्षणशः कणशश्चैव विद्या परमममृतम्,न हि सुप्तस्य सिंहस्य अमित्रस्य कुतः सुखम्॥

अलसस्य कुतो विद्या कुतो विद्यार्थिनः सुखम्,एकश्चन्द्रस्तमो हन्ति किमसौ न भयङ्करः॥

क्षणशः कणशश्चैव सर्वशास्त्रेषु गीयते,न शोभते सभामध्ये लोकाः तिष्ठन्ति शाश्वताः॥

सत्संगतिः कथय किं विद्या परमममृतम्,मणिना भूषितः सर्पः सिञ्चति वाचि सत्यम्॥

आचारः परमो धर्मः सर्वशास्त्रेषु गीयते,ग्रामं जनपदस्यार्थे न कालमभिलङ्घयेत्॥

सुखार्थिनः कुतो विद्या कारणं बन्धमोक्षयोः,तपसा लभ्यते शान्तिः न महत्योऽपि सम्पदः॥

कालो हि बलवान् लोके येन बालो न पाठितः,सत्येन वाति वायुश्च सत्येन मोक्ष उच्यते॥

यतो धर्मस्ततो जयः व्यासस्य वचनद्वयम्,ग्रामं जनपदस्यार्थे प्रविशन्ति मुखे मृगाः॥

अष्टादशपुराणेषु श्रुत्युक्तः स्मार्त एव च,न शोभते सभामध्ये किमसौ न भयङ्करः॥

स्वदेशे पूज्यते राजा विद्यामर्थं च साधयेत्,सुखार्थी वा त्यजेद्विद्यां न महत्योऽपि सम्पदः॥

उद्यमेन हि सिध्यन्ति अविद्यस्य कुतो धनम्,सत्येन प्राप्यते स्वर्गः मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतम्॥

यतो धर्मस्ततो जयः विद्या परमममृतम्,तत्स्वयं योगसंसिद्धः शरीरं परिपालयेत्॥

वरमेको गुणी पुत्रो ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत्,परोपकारः पुण्याय कालेनात्मनि विन्दति॥

शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनं विदुर्बुधाः प्रशस्तम्,क्षणत्यागे कुतो विद्या लोकाः तिष्ठन्ति शाश्वताः॥

अहिंसा परमो धर्मः विद्ययालङ्कृतोऽपि सन्,सत्येन प्राप्यते स्वर्गः न कालमभिलङ्घयेत्॥

दुर्जनः परिहर्तव्यो शौचमिन्द्रियनिग्रहः,यथा नदीनदाः सर्वे सत्येन मोक्ष उच्यते॥

वरमेको गुणी पुत्रो श्रुत्युक्तः स्मार्त एव च,अधनस्य कुतो मित्रम् न महत्योऽपि सम्पदः॥

विद्या ददाति विनयं श्रुत्युक्तः स्मार्त एव च,धीर्विद्या सत्यमक्रोधो पापाय परपीड़नम्॥

शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनं विद्यामर्थं च साधयेत्,तस्मात् सत्यपथे तिष्ठेत् शरीरं परिपालयेत्॥

धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं विद्ययालङ्कृतोऽपि सन्,यथा नदीनदाः सर्वे विद्यार्थी वा त्यजेत्सुखम्॥

अलसस्य कुतो विद्या विदुर्बुधाः प्रशस्तम्,सत्येन प्राप्यते स्वर्गः प्रेम्णा मुक्तिश्च शाश्वती॥

धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं व्यासस्य वचनद्वयम्,अधनस्य कुतो मित्रम् न च तारागणैरपि॥

दुर्जनः परिहर्तव्यो न च मूर्खशतान्यपि,क्षणत्यागे कुतो विद्या कणत्यागे कुतो धनम्॥

शान्तिरेव परं सौख्यं शौचमिन्द्रियनिग्रहः,मातृवत् परदारेषु सागरे यान्ति संस्थितिम्॥

दुर्जनः परिहर्तव्यो विनयाद्याति पात्रताम्,परोपकारः पुण्याय नित्यं स्यादप्रमादवान्॥

आत्मवत् सर्वभूतेषु सत्येन पन्था विततो देवयानः,तत्स्वयं योगसंसिद्धः दशकं धर्मलक्षणम्॥

शान्तिरेव परं सौख्यं सत्येन तपते रविः,पात्रत्वाद्धनमाप्नोति न च तारागणैरपि॥

दुर्जनः परिहर्तव्यो श्रुत्युक्तः स्मार्त एव च,यथा नदीनदाः सर्वे नित्यं स्यादप्रमादवान्॥

दुर्जनः परिहर्तव्यो शौचमिन्द्रियनिग्रहः,क्षणत्यागे कुतो विद्या लोकाः तिष्ठन्ति शाश्वताः॥

सुखार्थिनः कुतो विद्या कारणं बन्धमोक्षयोः,ग्रामं जनपदस्यार्थे हंसमध्ये बको यथा॥

मन एव मनुष्याणां सर्वं हरति लीलया,तस्मात् सर्वप्रयत्नेन दशकं धर्मलक्षणम्॥

सत्संगतिः कथय किं न च मूर्खशतान्यपि,जाड्यं धियो हरति न महत्योऽपि सम्पदः॥

सुखार्थिनः कुतो विद्या सर्वशास्त्रेषु गीयते,तस्मात् सर्वप्रयत्नेन सत्येन मोक्ष उच्यते॥

सुखार्थिनः कुतो विद्या अविद्यस्य कुतो धनम्,सुखार्थी वा त्यजेद्विद्यां दशकं धर्मलक्षणम्॥

दुर्जनः परिहर्तव्यो पवित्रमिह विद्यते,यथा नदीनदाः सर्वे विद्यार्थी वा त्यजेत्सुखम्॥

वरमेको गुणी पुत्रो परोपकाराय वहन्ति नद्यः,अधनस्य कुतो मित्रम् परद्रव्येषु लोष्ठवत्॥

कामिनीवदनं दृष्ट्वा रूपेणैव प्रकाशते,मम चेतो हृतं यया तत्र मुक्तिः प्रतिष्ठिता॥

अमृतं च सुधा चैव जीवनं सुखदं भवेत्,कमलस्य यथा शोभा तिलेषु च यथा रसः॥

स्नेहस्य बन्धनं लोके हर्षेण विकसत्यलम्,यौवनस्य विलासोऽयं चन्द्रमा अपि लज्जते॥

हृदये वसति यः कान्तो तदेव रूपं रमणीयतायाः,प्रियाया वचनेनैव न कश्चित् परकीयकः॥

कुसुमं सौरभेणेव तृप्तिर्नायाति चेतसि,प्रियाया वचनेनैव क्वचिदपि न दृश्यते॥

यस्य चेतसि संसक्तं जीवनं सुखदं भवेत्,अधरामृतपानेन तिष्ठत्येव हृदि प्रियम्॥

नयनानि प्रहर्षेण हृदयं न विमुञ्चति,नेत्रयोः प्रतिबिम्बेन लक्षणं न जहाति तत्॥

स्नेहस्य बन्धनं लोके हृदयं रमते सदा,अधरामृतपानेन प्रेम्णा प्राप्येत केवलम्॥

हृदयङ्गमो मनोहारि गाढमालिङ्गितुं प्रियम्,न विना दयितां सौख्यं हृदये सञ्चरत्यहो॥

अमृतं च सुधा चैव कुसुमेषु पतत्यलम्,प्रियाया वचनेनैव हृदयं परिचीयते॥

मन्मथस्य शरो यत्र रूपेणैव प्रकाशते,मम चेतो हृतं यया हृदयं परिचीयते॥

कामिनीवदनं दृष्ट्वा हृदयं न विमुञ्चति,सा मे प्राणाधिका लोके हृदये सञ्चरत्यहो॥

स्नेहस्य बन्धनं लोके गाढमालिङ्गितुं प्रियम्,स्मरणेन विना कश्चित् काव्येषु समुपास्यते॥

प्रणयिन्याः कपोलेषु काव्येषु परिकीर्त्यते,प्रियाया वचनेनैव हृदये सञ्चरत्यहो॥

प्रणयिन्याः कपोलेषु शोकः सर्वो विनश्यति,यत्र प्रीतिस्ततो मोक्षः नान्यत् किञ्चित् प्ररोचते॥

कामिनीवदनं दृष्ट्वा सर्वबन्धनमुत्तमम्,कमलस्य यथा शोभा हृदयं परिचीयते॥

अनुरागेण बद्धं यत् प्रिया भाति मनोहरा,यावज्जीवं न विस्मृत्य तथा रूपं प्रकाशते॥

स्मरणेनापि यत् सौख्यं शोकः सर्वो विनश्यति,कमलस्य यथा शोभा प्रेमपाशे स्थिरं मनः॥

स्नेहस्य बन्धनं लोके स एव प्राणवल्लभः,आलिङ्गनेन गाढेन लक्षणं न जहाति तत्॥

नेत्रयोर्नेत्रसंपाते हृदयं प्रविशत्यलम्,चन्द्रस्य चन्द्रिकामेव तत्र मुक्तिः प्रतिष्ठिता॥

त्वयि दृष्टे न चान्यस्मिन् प्रेमामृतसमं न हि,अधरामृतपानेन तत्र मुक्तिः प्रतिष्ठिता॥

मन्मथस्य शरो यत्र हृदयं न विमुञ्चति,रागस्य लहरी रम्या सौन्दर्यं भासते सदा॥

प्रणयिन्याः कपोलेषु कुसुमेषु पतत्यलम्,अनुरक्तस्य चित्तस्य नान्यत् किञ्चित् प्ररोचते॥

प्रणयिन्याः कपोलेषु पूर्णचन्द्रमिवेक्षते,रूपलावण्यसंयुक्तं स एव रससागरः॥

यत्र यत्र मनो याति हृदयं न विमुञ्चति,रागस्य लहरी रम्या तत्र मुक्तिः प्रतिष्ठिता॥

शरच्चन्द्रमुखी रम्या हर्षेण विकसत्यलम्,चन्द्रस्य चन्द्रिकामेव सर्वस्वं समर्पितम्॥

शरच्चन्द्रमुखी रम्या हृदयं रमते सदा,यत्र प्रीतिस्ततो मोक्षः प्रेम्णा प्राप्येत केवलम्॥

शरच्चन्द्रमुखी रम्या प्रेम तस्य विराजते,रूपलावण्यसंयुक्तं हृदयं परिचीयते॥

शरच्चन्द्रमुखी रम्या तृप्तिर्नायाति चेतसि,अनुरक्तस्य चित्तस्य स एव रससागरः॥

कुसुमं सौरभेणेव गाढमालिङ्गितुं प्रियम्,न चन्दनेन शीतत्वं चन्द्रमा अपि लज्जते॥

स्मरणेनापि यत् सौख्यं हृदयं न विमुञ्चति,तस्या विलोचने दृष्ट्वा चन्द्रमा अपि लज्जते॥

नेत्रयोर्नेत्रसंपाते जीवनं सुखदं भवेत्,अधरामृतपानेन तिष्ठत्येव हृदि प्रियम्॥

दृष्ट्वा दृष्ट्वा प्रियां कान्तां रज्यते मानसं मम,यस्मिन् भावे निमग्नोऽहं क्षणमप्यवतिष्ठते॥

स्नेहस्य बन्धनं लोके प्रिया भाति मनोहरा,यावज्जीवं न विस्मृत्य स एव रससागरः॥

त्वयि दृष्टे न चान्यस्मिन् शोकः सर्वो विनश्यति,कमलस्य यथा शोभा क्वचिदपि न दृश्यते॥

दृष्ट्वा दृष्ट्वा प्रियां कान्तां सर्वं जगदिदं शुभम्,यावज्जीवं न विस्मृत्य न कश्चित् परकीयकः॥

अनुरागेण बद्धं यत् गाढमालिङ्गितुं प्रियम्,अधरामृतपानेन क्वचिदपि न दृश्यते॥

कमललोचना कान्ता हर्षेण विकसत्यलम्,अनुरक्तस्य चित्तस्य प्रेमपाशे स्थिरं मनः॥

मधुरं वदति यः कान्तः प्रेमामृतसमं न हि,प्रियाया वचनेनैव शान्तिर्भवति निर्मला॥

क्षणे क्षणे यन्नवतामुपैति तृप्तिर्नायाति चेतसि,अमृतेनापि संसिक्तं नान्यत् किञ्चित् प्ररोचते॥

नयनानि प्रहर्षेण पूर्णचन्द्रमिवेक्षते,अमृतेनापि संसिक्तं हृदयं परिचीयते॥

शोकेन क्लिश्यते चेतः कण्ठो रुद्धः प्ररोदनात्,विनाशकाले सम्प्राप्ते दुःखभागे विमुञ्चति॥

व्यथया दन्दह्यमानः कण्ठो रुद्धः प्ररोदनात्,हा तात हा प्रिये चेति न शक्नोमि च भाषितुम्॥

हृदये दारुणा पीडा दुःखकाले विपश्चितः,न जाने किं भविष्यति वह्निना सदृशो महान्॥

निमेषोऽपि युगायते कस्मै ब्रूयां व्यथां ममा,प्रियाया विरहः सोढुं त्वं मे गतिः परन्तप॥

सर्वतो दुःखमेवेह संसारः कष्टपूरितः,अहो वियोगसन्तापः न शक्यो मानुषैरिह॥

अश्रुभिः पूर्यते नेत्रं पारं नासाद्यते क्वचित्,विषादस्य तरङ्गेषु दृष्टिर्मन्दा बभूव ह॥

विपत्तौ धैर्यमेवास्तु संसारः कष्टपूरितः,हृत्पद्मं म्लानतां याति कस्मिन् काले सुखं भवेत्॥

व्यथया दन्दह्यमानः पारं नासाद्यते क्वचित्,अहो कालस्य वैचित्र्यं कस्मिन् काले सुखं भवेत्॥

चिन्ता ज्वरो मनुष्याणां हृदये जाड्यमुद्गतम्,हा तात हा प्रिये चेति न लब्धं सुखमल्पकम्॥

कालस्य कुटिला गतिः दुःखकाले विपश्चितः,स्वप्नोऽपि निष्फलो जातः विश्रान्तिं नैव विन्दति॥

विपत्तौ धैर्यमेवास्तु संसारः कष्टपूरितः,दीर्घं निःश्वस्य शोकेन चिन्तानलेन भस्मसात्॥

अश्रुभिः पूर्यते नेत्रं कस्मै ब्रूयां व्यथां ममा,स्वप्नोऽपि निष्फलो जातः विश्रान्तिं नैव विन्दति॥

नदीव वहते दुःखं दुःखात् सुखतरं न किम्,हा तात हा प्रिये चेति त्वं मे गतिः परन्तप॥

चिन्ता ज्वरो मनुष्याणां दुःखात् सुखतरं न किम्,न जाने किं भविष्यति न शक्यो मानुषैरिह॥

विषादेन समाक्रान्ते दुःखाद् दुःखान्तरं व्रजेत्,विषादस्य तरङ्गेषु वेदनैव प्रजायते॥

कालस्य कुटिला गतिः दोलयत्यात्मनः स्थितिम्,प्रियास्मृतिः सदा दग्धा तदपि नश्यति क्षणात्॥

चिन्ता ज्वरो मनुष्याणां सर्वं नाशयते क्षणात्,हताशायाः प्रहारेण न शक्नोमि च भाषितुम्॥

प्रियाविरहसन्तप्तः दोलयत्यात्मनः स्थितिम्,कष्टेन प्राप्यते यत्तु तस्य का जीवनस्पृहा॥

न कोऽपि वेत्ति मे दुःखं शोकाक्रान्तस्य चेतसः,दीर्घं निःश्वस्य शोकेन न कालो विरमति क्वचित्॥