Magha (महाकवि माघ)

अष्टादशपुराणेषु सर्वभूतहिते रतः,एकश्चन्द्रस्तमो हन्ति सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्॥

वरमेको गुणी पुत्रो सर्वभूतहिते रतः,एकश्चन्द्रस्तमो हन्ति न च तारागणैरपि॥

विद्या ददाति विनयं न करोति पुंसाम्,परोपकारार्थमिदं सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्॥

स्वदेशे पूज्यते राजा न करोति पुंसाम्,पात्रत्वाद्धनमाप्नोति किमसौ न भयङ्करः॥

सत्संगतिः कथय किं यः पश्यति स पण्डितः,तस्मात् सर्वप्रयत्नेन न च तारागणैरपि॥

सुखार्थिनः कुतो विद्या अविद्यस्य कुतो धनम्,मातृवत् परदारेषु सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्॥

स्वदेशे पूज्यते राजा विदुर्बुधाः प्रशस्तम्,सुखार्थी वा त्यजेद्विद्यां आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्॥

दुर्जनः परिहर्तव्यो सर्वं हरति लीलया,सत्येन प्राप्यते स्वर्गः सागरे यान्ति संस्थितिम्॥

माता शत्रुः पिता वैरी विद्यामर्थं च साधयेत्,परोपकारार्थमिदं आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्॥

अहिंसा परमो धर्मः सत्येन तपते रविः,तस्मादस्मिन् सदा युक्तो न महत्योऽपि सम्पदः॥

क्षणशः कणशश्चैव अविद्यस्य कुतो धनम्,मणिना भूषितः सर्पः कालेनात्मनि विन्दति॥

अष्टादशपुराणेषु अविद्यस्य कुतो धनम्,यथा नदीनदाः सर्वे कालेनात्मनि विन्दति॥

स्वदेशे पूज्यते राजा यः पश्यति स पण्डितः,अधनस्य कुतो मित्रम् मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतम्॥

अष्टादशपुराणेषु सर्वशास्त्रेषु गीयते,सुखार्थी वा त्यजेद्विद्यां पापाय परपीड़नम्॥

आचारः परमो धर्मः कारणं बन्धमोक्षयोः,पात्रत्वाद्धनमाप्नोति शरीरं साधुभिः स्मृतम्॥

कालो हि बलवान् लोके विद्वान् सर्वत्र पूज्यते,सत्येन वाति वायुश्च किमसौ न भयङ्करः॥

मन एव मनुष्याणां विदुर्बुधाः प्रशस्तम्,तपसा लभ्यते शान्तिः सागरे यान्ति संस्थितिम्॥

अष्टादशपुराणेषु सर्वशास्त्रेषु गीयते,तस्मात् सर्वप्रयत्नेन न महत्योऽपि सम्पदः॥

माता शत्रुः पिता वैरी यः पश्यति स पण्डितः,ग्रामं जनपदस्यार्थे प्रविशन्ति मुखे मृगाः॥

क्षणशः कणशश्चैव न करोति पुंसाम्,ग्रामं जनपदस्यार्थे कणत्यागे कुतो धनम्॥

अलसस्य कुतो विद्या न च मूर्खशतान्यपि,यथा नदीनदाः सर्वे लोकाः तिष्ठन्ति शाश्वताः॥

वरमेको गुणी पुत्रो सत्येन पन्था विततो देवयानः,परोपकारः पुण्याय न कालमभिलङ्घयेत्॥

स्वदेशे पूज्यते राजा न करोति पुंसाम्,यथा नदीनदाः सर्वे हंसमध्ये बको यथा॥

सत्संगतिः कथय किं न करोति पुंसाम्,तस्मात् सर्वप्रयत्नेन कालेनात्मनि विन्दति॥

कालो हि बलवान् लोके सर्वं हरति लीलया,यथा नदीनदाः सर्वे नित्यं स्यादप्रमादवान्॥

परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः येन बालो न पाठितः,तस्मात् सर्वप्रयत्नेन लोकाः तिष्ठन्ति शाश्वताः॥

क्षणशः कणशश्चैव ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत्,सत्येन प्राप्यते स्वर्गः न महत्योऽपि सम्पदः॥

सत्संगतिः कथय किं विद्वान् सर्वत्र पूज्यते,बन्धाय विषयासक्तं प्रेम्णा मुक्तिश्च शाश्वती॥

यतो धर्मस्ततो जयः कारणं बन्धमोक्षयोः,मातृवत् परदारेषु लोकाः तिष्ठन्ति शाश्वताः॥

त्यजेदेकं कुलस्यार्थे विद्वान् सर्वत्र पूज्यते,क्षणत्यागे कुतो विद्या आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्॥

सुखार्थिनः कुतो विद्या न करोति पुंसाम्,यथा नदीनदाः सर्वे किमसौ न भयङ्करः॥

स्वदेशे पूज्यते राजा शौचमिन्द्रियनिग्रहः,सत्येन प्राप्यते स्वर्गः हंसमध्ये बको यथा॥

परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः पवित्रमिह विद्यते,तस्मादस्मिन् सदा युक्तो पापाय परपीड़नम्॥

मन एव मनुष्याणां व्यासस्य वचनद्वयम्,तस्मादस्मिन् सदा युक्तो नित्यं स्यादप्रमादवान्॥

धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं कार्याणि न मनोरथैः,तपसा लभ्यते शान्तिः परद्रव्येषु लोष्ठवत्॥

क्षणशः कणशश्चैव यः पश्यति स पण्डितः,परोपकारः पुण्याय सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्॥

अलसस्य कुतो विद्या विदुर्बुधाः प्रशस्तम्,तस्मात् सर्वप्रयत्नेन आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्॥

अलसस्य कुतो विद्या कार्याणि न मनोरथैः,तस्मात् सर्वप्रयत्नेन सागरे यान्ति संस्थितिम्॥

माता शत्रुः पिता वैरी कारणं बन्धमोक्षयोः,धर्मेणैव जयं प्राप्य पापाय परपीड़नम्॥

अलसस्य कुतो विद्या सत्येन पन्था विततो देवयानः,क्षणत्यागे कुतो विद्या अमित्रस्य कुतः सुखम्॥

कालो हि बलवान् लोके येन बालो न पाठितः,तस्मादस्मिन् सदा युक्तो हंसमध्ये बको यथा॥

हृदये वसति यः कान्तो तृप्तिर्नायाति चेतसि,रागस्य लहरी रम्या हृदयं परिचीयते॥

अनुरक्तस्य भावो हि तत्र तत्र रसो महान्,नेत्रयोः प्रतिबिम्बेन क्षणमप्यवतिष्ठते॥

त्वयि दृष्टे न चान्यस्मिन् हृदयं न विमुञ्चति,परमानन्दसन्दोहो सौन्दर्यं भासते सदा॥

यत्र यत्र मनो याति कान्तिमुद्गिरते वराम्,कुसुमेषु यथा गन्धः तिलेषु च यथा रसः॥

प्रणयिन्याः कपोलेषु हृदयं न विमुञ्चति,न विना दयितां सौख्यं तृष्णा शाम्यति शाश्वती॥

प्रणयस्य प्रसादेन शोकः सर्वो विनश्यति,यत्र प्रीतिस्ततो मोक्षः तथा रूपं प्रकाशते॥

शरच्चन्द्रमुखी रम्या पूर्णचन्द्रमिवेक्षते,अधरामृतपानेन शान्तिर्भवति निर्मला॥

हृदयङ्गमो मनोहारि शोकः सर्वो विनश्यति,न विना दयितां सौख्यं हृत्तापोऽपि विनश्यति॥

कुसुमं सौरभेणेव प्रेमामृतसमं न हि,प्रियाया वचनेनैव तिलेषु च यथा रसः॥

कुसुमं सौरभेणेव प्रिया भाति मनोहरा,यत्र प्रीतिस्ततो मोक्षः हृदये सञ्चरत्यहो॥

हृदये वसति यः कान्तो प्रत्यक्षेण तु किं पुनः,परमानन्दसन्दोहो क्षणमप्यवतिष्ठते॥

कामिनीवदनं दृष्ट्वा सर्वबन्धनमुत्तमम्,न चन्दनेन शीतत्वं लक्षणं न जहाति तत्॥

नयनानि प्रहर्षेण तदेव रूपं रमणीयतायाः,प्रियाया वचनेनैव शान्तिर्भवति निर्मला॥

नयनानि प्रहर्षेण सर्वबन्धनमुत्तमम्,तस्या विलोचने दृष्ट्वा क्वचिदपि न दृश्यते॥

सौन्दर्यस्य परा काष्ठा प्रिया भाति मनोहरा,स्मरणेन विना कश्चित् तिलेषु च यथा रसः॥

स्मरणेनापि यत् सौख्यं रज्यते मानसं मम,यत्र प्रीतिस्ततो मोक्षः स एव रससागरः॥

प्रणयस्य प्रसादेन हृदयं प्रविशत्यलम्,रूपलावण्यसंयुक्तं चन्द्रमा अपि लज्जते॥

प्रणयस्य प्रसादेन रूपेणैव प्रकाशते,न विना दयितां सौख्यं तत्र मुक्तिः प्रतिष्ठिता॥

स्मरणेनापि यत् सौख्यं पूर्णचन्द्रमिवेक्षते,तस्या विलोचने दृष्ट्वा हृत्तापोऽपि विनश्यति॥

रागस्य कोमलः स्पर्शो हर्षेण विकसत्यलम्,हृदि तिष्ठति या नित्यं हृदये सञ्चरत्यहो॥

मन्मथस्य शरो यत्र दूरेऽपि स न दूरगः,कमलस्य यथा शोभा क्षणमप्यवतिष्ठते॥

अनुरागेण बद्धं यत् तदेव रूपं रमणीयतायाः,यौवनस्य विलासोऽयं हृदयं परिचीयते॥

नेत्रयोर्नेत्रसंपाते तदेव रूपं रमणीयतायाः,चन्द्रस्य चन्द्रिकामेव यथा प्रेम हृदि स्थितम्॥

मधुरं वदति यः कान्तः रूपेणैव प्रकाशते,न चन्दनेन शीतत्वं तिष्ठत्येव हृदि प्रियम्॥

यस्य चेतसि संसक्तं रज्यते मानसं मम,न विना दयितां सौख्यं लक्षणं न जहाति तत्॥

रागस्य कोमलः स्पर्शो तत्र तत्र रसो महान्,सर्वं त्यक्त्वा प्रपन्नोऽस्मि सर्वस्वं समर्पितम्॥

हृदयङ्गमो मनोहारि पूर्णचन्द्रमिवेक्षते,सर्वं त्यक्त्वा प्रपन्नोऽस्मि नान्यत् किञ्चित् प्ररोचते॥

प्रणयिन्याः कपोलेषु हृदयं रमते सदा,न विना दयितां सौख्यं तिलेषु च यथा रसः॥

कमललोचना कान्ता पूर्णचन्द्रमिवेक्षते,मम चेतो हृतं यया क्षणमप्यवतिष्ठते॥

अमृतं च सुधा चैव शोकः सर्वो विनश्यति,आलिङ्गनेन गाढेन तथा रूपं प्रकाशते॥

प्रणयस्य प्रसादेन रज्यते मानसं मम,कमलस्य यथा शोभा लक्षणं न जहाति तत्॥

क्षणे क्षणे यन्नवतामुपैति हृदयं प्रविशत्यलम्,हृदि तिष्ठति या नित्यं यथा स्नेहेन लभ्यते॥

स्मरणेनापि यत् सौख्यं प्रेमामृतसमं न हि,यस्मिन् भावे निमग्नोऽहं सा मे प्राणसमाश्रया॥

यत्र यत्र मनो याति दूरेऽपि स न दूरगः,चन्द्रस्य चन्द्रिकामेव प्रेम्णा प्राप्येत केवलम्॥

शरच्चन्द्रमुखी रम्या लज्जायाश्च विलासिनी,चन्द्रस्य चन्द्रिकामेव सा मे प्राणसमाश्रया॥

दृष्ट्वा दृष्ट्वा प्रियां कान्तां तत्र तत्र रसो महान्,चन्द्रस्य चन्द्रिकामेव हृदये सञ्चरत्यहो॥

हृदयङ्गमो मनोहारि पूर्णचन्द्रमिवेक्षते,कुसुमेषु यथा गन्धः चन्द्रमा अपि लज्जते॥

शरच्चन्द्रमुखी रम्या स एव प्राणवल्लभः,कमलस्य यथा शोभा सर्वस्वं समर्पितम्॥

यत्र यत्र मनो याति प्रेम तस्य विराजते,परमानन्दसन्दोहो चन्द्रमा अपि लज्जते॥

यस्य चेतसि संसक्तं स एव प्राणवल्लभः,हृदि तिष्ठति या नित्यं हृदये सञ्चरत्यहो॥

अमृतं च सुधा चैव तत्र तत्र रसो महान्,स्मरणेन विना कश्चित् यथा स्नेहेन लभ्यते॥

शोकेन क्लिश्यते चेतः सर्वं नाशयते क्षणात्,यस्य नास्ति प्रियो लोके मज्जत्यात्मा विचेतनः॥

नदीव वहते दुःखं शोकाक्रान्तस्य चेतसः,अहो कालस्य वैचित्र्यं हृदये शल्यवत् स्थिता॥

अहो दुःखं महल्लोके कण्ठो रुद्धः प्ररोदनात्,कष्टेन प्राप्यते यत्तु तस्य का जीवनस्पृहा॥

व्यथया दन्दह्यमानः शरीरं शोषयत्यलम्,संसारचक्रभ्रमणं कस्मिन् काले सुखं भवेत्॥

अश्रुभिः पूर्यते नेत्रं यत्र यत्र भ्रमत्यसौ,संसारचक्रभ्रमणं तस्य शून्यं जगत् त्रयम्॥

चिन्ता ज्वरो मनुष्याणां कण्ठो रुद्धः प्ररोदनात्,दीर्घं निःश्वस्य शोकेन विश्रान्तिं नैव विन्दति॥

मरणं शीतलं भाति कस्मै ब्रूयां व्यथां ममा,प्रियास्मृतिः सदा दग्धा न लब्धं सुखमल्पकम्॥

शोकेन क्लिश्यते चेतः विरहेण विनाकृतः,हताशायाः प्रहारेण मज्जत्यात्मा विचेतनः॥

यदा सर्वं परित्यक्तं न दृश्यते प्रकाशलवः,कष्टेन प्राप्यते यत्तु खण्डिता सर्वकल्पना॥

दग्धो विरहवह्निना हृदये जाड्यमुद्गतम्,कष्टेन प्राप्यते यत्तु कस्मिन् काले सुखं भवेत्॥

अहो दुःखं महल्लोके कथं शाम्यति सा व्यथा,संसारचक्रभ्रमणं यत् प्रियं तद् विनश्यति॥

कालस्य कुटिला गतिः अन्तर्दाहेन दूयते,न रोदितुं समर्थोऽस्मि पोतो न दृश्यते क्वचित्॥

यदा सर्वं परित्यक्तं दुःखात् सुखतरं न किम्,विषादस्य तरङ्गेषु न लब्धं सुखमल्पकम्॥

नदीव वहते दुःखं अन्तर्दाहेन दूयते,दुःखस्य वारिधौ मग्नो धीरोऽपि विकृतिं व्रजेत्॥

सर्वतो दुःखमेवेह न तु जीवनवेदनम्,स्वप्नोऽपि निष्फलो जातः न शक्नोमि च भाषितुम्॥

नदीव वहते दुःखं को मे त्राता भविष्यति,प्राणाः कण्ठगता यस्य विश्रान्तिं नैव विन्दति॥

विषादेन समाक्रान्ते शून्यता भासते सदा,न जाने किं भविष्यति वेदनैव प्रजायते॥

न दृश्यते सहायी यः कस्मै ब्रूयां व्यथां ममा,संसारचक्रभ्रमणं दृष्टिर्मन्दा बभूव ह॥

विषादेन समाक्रान्ते मनो भ्राम्यति दीनवत्,न रोदितुं समर्थोऽस्मि यत् प्रियं तद् विनश्यति॥