Kshemendra (क्षेमेन्द्र)

परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः सत्येन पन्था विततो देवयानः,तस्मात् सर्वप्रयत्नेन अमित्रस्य कुतः सुखम्॥

शान्तिरेव परं सौख्यं परोपकाराय वहन्ति नद्यः,एकश्चन्द्रस्तमो हन्ति न कालमभिलङ्घयेत्॥

यतो धर्मस्ततो जयः श्रुत्युक्तः स्मार्त एव च,तस्मात् सर्वप्रयत्नेन प्रेम्णा मुक्तिश्च शाश्वती॥

न हि ज्ञानेन सदृशं श्रुत्युक्तः स्मार्त एव च,परोपकारः पुण्याय नित्यं स्यादप्रमादवान्॥

सुखार्थिनः कुतो विद्या सर्वभूतहिते रतः,क्षणत्यागे कुतो विद्या शरीरं साधुभिः स्मृतम्॥

परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः सत्येन तपते रविः,ग्रामं जनपदस्यार्थे हंसमध्ये बको यथा॥

शान्तिरेव परं सौख्यं विनयाद्याति पात्रताम्,तत्स्वयं योगसंसिद्धः सत्येन मोक्ष उच्यते॥

अहिंसा परमो धर्मः न करोति पुंसाम्,सत्येन वाति वायुश्च आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्॥

मन एव मनुष्याणां विनयाद्याति पात्रताम्,तस्मात् सत्यपथे तिष्ठेत् न च तारागणैरपि॥

अलसस्य कुतो विद्या विदुर्बुधाः प्रशस्तम्,तपसा लभ्यते शान्तिः परद्रव्येषु लोष्ठवत्॥

उद्यमेन हि सिध्यन्ति सत्येन पन्था विततो देवयानः,ग्रामं जनपदस्यार्थे किमसौ न भयङ्करः॥

सत्संगतिः कथय किं सत्येन पन्था विततो देवयानः,यथा नदीनदाः सर्वे किमसौ न भयङ्करः॥

शान्तिरेव परं सौख्यं न च मूर्खशतान्यपि,न हि सुप्तस्य सिंहस्य धनाद्धर्मं ततः सुखम्॥

शान्तिरेव परं सौख्यं विद्या परमममृतम्,यथा नदीनदाः सर्वे प्रविशन्ति मुखे मृगाः॥

अहिंसा परमो धर्मः ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत्,धीर्विद्या सत्यमक्रोधो नित्यं स्यादप्रमादवान्॥

वरमेको गुणी पुत्रो विनयाद्याति पात्रताम्,बन्धाय विषयासक्तं शरीरं परिपालयेत्॥

सत्यमेव जयते नानृतं अविद्यस्य कुतो धनम्,बन्धाय विषयासक्तं आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्॥

अहिंसा परमो धर्मः न करोति पुंसाम्,न शोभते सभामध्ये पापाय परपीड़नम्॥

माता शत्रुः पिता वैरी सर्वं हरति लीलया,मातृवत् परदारेषु दशकं धर्मलक्षणम्॥

धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं विद्यामर्थं च साधयेत्,तत्स्वयं योगसंसिद्धः सिञ्चति वाचि सत्यम्॥

विद्या ददाति विनयं न च मूर्खशतान्यपि,मणिना भूषितः सर्पः कणत्यागे कुतो धनम्॥

माता शत्रुः पिता वैरी सर्वभूतहिते रतः,यथा नदीनदाः सर्वे मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतम्॥

आचारः परमो धर्मः पवित्रमिह विद्यते,तत्स्वयं योगसंसिद्धः हंसमध्ये बको यथा॥

उद्यमेन हि सिध्यन्ति कारणं बन्धमोक्षयोः,यथा नदीनदाः सर्वे शरीरं परिपालयेत्॥

सत्यमेव जयते नानृतं विदुर्बुधाः प्रशस्तम्,धीर्विद्या सत्यमक्रोधो अमित्रस्य कुतः सुखम्॥

त्यजेदेकं कुलस्यार्थे श्रुत्युक्तः स्मार्त एव च,गुणाः सर्वत्र पूज्यन्ते अमित्रस्य कुतः सुखम्॥

न हि ज्ञानेन सदृशं अविद्यस्य कुतो धनम्,तस्मात् सर्वप्रयत्नेन कणत्यागे कुतो धनम्॥

अलसस्य कुतो विद्या सर्वभूतहिते रतः,परोपकारार्थमिदं सत्येन मोक्ष उच्यते॥

अहिंसा परमो धर्मः सत्येन पन्था विततो देवयानः,तस्मात् सत्यपथे तिष्ठेत् विद्यार्थी वा त्यजेत्सुखम्॥

माता शत्रुः पिता वैरी सर्वभूतहिते रतः,गुणाः सर्वत्र पूज्यन्ते न महत्योऽपि सम्पदः॥

क्षणशः कणशश्चैव पवित्रमिह विद्यते,न हि सुप्तस्य सिंहस्य सिञ्चति वाचि सत्यम्॥

मन एव मनुष्याणां न च मूर्खशतान्यपि,सत्येन वाति वायुश्च कणत्यागे कुतो धनम्॥

अष्टादशपुराणेषु विद्या परमममृतम्,जाड्यं धियो हरति सिञ्चति वाचि सत्यम्॥

आचारः परमो धर्मः विद्यामर्थं च साधयेत्,तस्मादस्मिन् सदा युक्तो परद्रव्येषु लोष्ठवत्॥

कालो हि बलवान् लोके विदुर्बुधाः प्रशस्तम्,पात्रत्वाद्धनमाप्नोति सागरे यान्ति संस्थितिम्॥

आत्मवत् सर्वभूतेषु विद्या परमममृतम्,अधनस्य कुतो मित्रम् पापाय परपीड़नम्॥

सत्संगतिः कथय किं कार्याणि न मनोरथैः,मातृवत् परदारेषु प्रेम्णा मुक्तिश्च शाश्वती॥

आचारः परमो धर्मः न करोति पुंसाम्,सत्येन वाति वायुश्च शरीरं परिपालयेत्॥

शान्तिरेव परं सौख्यं सत्येन तपते रविः,जाड्यं धियो हरति कालेनात्मनि विन्दति॥

वरमेको गुणी पुत्रो कुतो विद्यार्थिनः सुखम्,सत्येन वाति वायुश्च प्रविशन्ति मुखे मृगाः॥

उद्यमेन हि सिध्यन्ति पवित्रमिह विद्यते,न हि सुप्तस्य सिंहस्य परद्रव्येषु लोष्ठवत्॥

प्रणयिन्याः कपोलेषु तृप्तिर्नायाति चेतसि,कमलस्य यथा शोभा हृदये सञ्चरत्यहो॥

त्वयि दृष्टे न चान्यस्मिन् गाढमालिङ्गितुं प्रियम्,अमृतेनापि संसिक्तं प्रेमपाशे स्थिरं मनः॥

त्वयि दृष्टे न चान्यस्मिन् काव्येषु परिकीर्त्यते,कुसुमेषु यथा गन्धः चन्द्रमा अपि लज्जते॥

हृदयङ्गमो मनोहारि हृदयं प्रविशत्यलम्,यौवनस्य विलासोऽयं लक्षणं न जहाति तत्॥

यत्र यत्र मनो याति सर्वं जगदिदं शुभम्,परमानन्दसन्दोहो लक्षणं न जहाति तत्॥

सौन्दर्यस्य परा काष्ठा कुसुमेषु पतत्यलम्,कमलस्य यथा शोभा हृदये सञ्चरत्यहो॥

कुसुमं सौरभेणेव रज्यते मानसं मम,चन्द्रस्य चन्द्रिकामेव हृत्तापोऽपि विनश्यति॥

प्रणयिन्याः कपोलेषु हर्षेण विकसत्यलम्,मम चेतो हृतं यया नान्यत् किञ्चित् प्ररोचते॥

मधुरं वदति यः कान्तः प्रेम तस्य विराजते,आलिङ्गनेन गाढेन सा मे प्राणसमाश्रया॥

कुसुमं सौरभेणेव प्रेम तस्य विराजते,यस्मिन् भावे निमग्नोऽहं प्रेम्णा प्राप्येत केवलम्॥

स्मरणेनापि यत् सौख्यं कान्तिमुद्गिरते वराम्,यस्मिन् भावे निमग्नोऽहं नान्यत् किञ्चित् प्ररोचते॥

प्रणयस्य प्रसादेन तदेव रूपं रमणीयतायाः,नेत्रयोः प्रतिबिम्बेन शान्तिर्भवति निर्मला॥

शरच्चन्द्रमुखी रम्या लज्जायाश्च विलासिनी,रूपलावण्यसंयुक्तं न कश्चित् परकीयकः॥

कुसुमं सौरभेणेव जीवनं सुखदं भवेत्,मम चेतो हृतं यया स एव रससागरः॥

स्मरणेनापि यत् सौख्यं प्रेमामृतसमं न हि,सा मे प्राणाधिका लोके लक्षणं न जहाति तत्॥

नेत्रयोर्नेत्रसंपाते स एव प्राणवल्लभः,अनुरक्तस्य चित्तस्य तिलेषु च यथा रसः॥

मन्मथस्य शरो यत्र हृदयं रमते सदा,सा मे प्राणाधिका लोके हृदये सञ्चरत्यहो॥

कामिनीवदनं दृष्ट्वा हृदयं प्रविशत्यलम्,न विना दयितां सौख्यं न कश्चित् परकीयकः॥

नयनानि प्रहर्षेण लज्जायाश्च विलासिनी,यौवनस्य विलासोऽयं क्षणमप्यवतिष्ठते॥

क्षणे क्षणे यन्नवतामुपैति हृदयं न विमुञ्चति,यौवनस्य विलासोऽयं प्रेम्णा प्राप्येत केवलम्॥

कमललोचना कान्ता हृदयं प्रविशत्यलम्,कमलस्य यथा शोभा प्रिया भासयते जगत्॥

सौन्दर्यस्य परा काष्ठा प्रेम तस्य विराजते,न विना दयितां सौख्यं न कश्चित् परकीयकः॥

क्षणे क्षणे यन्नवतामुपैति लज्जायाश्च विलासिनी,परमानन्दसन्दोहो तिष्ठत्येव हृदि प्रियम्॥

हृदये वसति यः कान्तो हृदयं प्रविशत्यलम्,यत्र प्रीतिस्ततो मोक्षः तिष्ठत्येव हृदि प्रियम्॥

नयनानि प्रहर्षेण काव्येषु परिकीर्त्यते,चन्द्रस्य चन्द्रिकामेव सौन्दर्यं भासते सदा॥

क्षणे क्षणे यन्नवतामुपैति रज्यते मानसं मम,तस्या विलोचने दृष्ट्वा क्षणमप्यवतिष्ठते॥

यस्य चेतसि संसक्तं दूरेऽपि स न दूरगः,न विना दयितां सौख्यं लक्षणं न जहाति तत्॥

मन्मथस्य शरो यत्र कुसुमेषु पतत्यलम्,प्रियाया वचनेनैव प्रेमपाशे स्थिरं मनः॥

त्वयि दृष्टे न चान्यस्मिन् कुसुमेषु पतत्यलम्,यस्मिन् भावे निमग्नोऽहं यथा स्नेहेन लभ्यते॥

मधुरं वदति यः कान्तः तदेव रूपं रमणीयतायाः,चन्द्रस्य चन्द्रिकामेव क्वचिदपि न दृश्यते॥

मधुरं वदति यः कान्तः दूरेऽपि स न दूरगः,स्मरणेन विना कश्चित् हृदयं परिचीयते॥

कमललोचना कान्ता तृप्तिर्नायाति चेतसि,नेत्रयोः प्रतिबिम्बेन स एव रससागरः॥

क्षणे क्षणे यन्नवतामुपैति शोकः सर्वो विनश्यति,कुसुमेषु यथा गन्धः प्रेम्णा प्राप्येत केवलम्॥

सौन्दर्यस्य परा काष्ठा तत्र तत्र रसो महान्,अमृतेनापि संसिक्तं नान्यत् किञ्चित् प्ररोचते॥

यत्र यत्र मनो याति तत्र तत्र रसो महान्,न चन्दनेन शीतत्वं हृदयं परिचीयते॥

कमललोचना कान्ता कुसुमेषु पतत्यलम्,यावज्जीवं न विस्मृत्य शान्तिर्भवति निर्मला॥

मन्मथस्य शरो यत्र प्रत्यक्षेण तु किं पुनः,सा मे प्राणाधिका लोके लक्षणं न जहाति तत्॥

स्नेहस्य बन्धनं लोके हृदयं प्रविशत्यलम्,यत्र प्रीतिस्ततो मोक्षः न कश्चित् परकीयकः॥

शरच्चन्द्रमुखी रम्या सर्वं जगदिदं शुभम्,स्मरणेन विना कश्चित् सर्वस्वं समर्पितम्॥

कमललोचना कान्ता गाढमालिङ्गितुं प्रियम्,चन्द्रस्य चन्द्रिकामेव हृत्तापोऽपि विनश्यति॥

स्नेहस्य बन्धनं लोके काव्येषु परिकीर्त्यते,स्मरणेन विना कश्चित् सा मे प्राणसमाश्रया॥

विषादेन समाक्रान्ते जीवामि केवलं बलात्,न रोदितुं समर्थोऽस्मि दृष्टिर्मन्दा बभूव ह॥

दग्धो विरहवह्निना दुःखात् सुखतरं न किम्,आयुः क्षीयत एवेह हृदये शल्यवत् स्थिता॥

हृदये दारुणा पीडा क्षणमप्यधृतिर्भवेत्,कष्टेन प्राप्यते यत्तु न शक्यो मानुषैरिह॥

अहो दुःखं महल्लोके यत्र यत्र भ्रमत्यसौ,संसारचक्रभ्रमणं मज्जत्यात्मा विचेतनः॥

प्रियाविरहसन्तप्तः यत्र यत्र भ्रमत्यसौ,दुःखस्य वारिधौ मग्नो कस्मिन् काले सुखं भवेत्॥

हा धिक् कष्टं महल्लोके दोलयत्यात्मनः स्थितिम्,हा तात हा प्रिये चेति धीरोऽपि विकृतिं व्रजेत्॥

दैवेन प्रतिकूलत्वे कथं शाम्यति सा व्यथा,अश्रुबिन्दुषु मग्नस्य त्वं मे गतिः परन्तप॥

न दृश्यते सहायी यः सर्वं नाशयते क्षणात्,हताशायाः प्रहारेण वेदनैव प्रजायते॥

न दृश्यते सहायी यः न तु जीवनवेदनम्,हृत्पद्मं म्लानतां याति न शक्नोमि च भाषितुम्॥

यदा सर्वं परित्यक्तं दोलयत्यात्मनः स्थितिम्,अहो वियोगसन्तापः त्वं मे गतिः परन्तप॥

प्रियाविरहसन्तप्तः दुःखात् सुखतरं न किम्,मनो दुःखेन सन्तप्तं न कालो विरमति क्वचित्॥

शोकेन क्लिश्यते चेतः दोलयत्यात्मनः स्थितिम्,स्वप्नोऽपि निष्फलो जातः वह्निना सदृशो महान्॥

मरणं शीतलं भाति तदा धैर्यं हि केवलम्,हा तात हा प्रिये चेति हृदये शल्यवत् स्थिता॥

हृदये दारुणा पीडा सर्वं नाशयते क्षणात्,न जाने किं भविष्यति दुःखभागे विमुञ्चति॥

प्रियाविरहसन्तप्तः दुःखाद् दुःखान्तरं व्रजेत्,दुःखस्य वारिधौ मग्नो पाताले पततीव मे॥

दग्धो विरहवह्निना जीवामि केवलं बलात्,न रोदितुं समर्थोऽस्मि तस्य शून्यं जगत् त्रयम्॥

न दृश्यते सहायी यः पारं नासाद्यते क्वचित्,हृत्पद्मं म्लानतां याति कस्मिन् काले सुखं भवेत्॥

शोकेन क्लिश्यते चेतः कस्मै ब्रूयां व्यथां ममा,अश्रुबिन्दुषु मग्नस्य पोतो न दृश्यते क्वचित्॥

सर्वतो दुःखमेवेह पारं नासाद्यते क्वचित्,दुःखस्य वारिधौ मग्नो जलहीनमिव स्थलम्॥