Dandin (आचार्य दण्डी)

अलसस्य कुतो विद्या कारणं बन्धमोक्षयोः,गुणाः सर्वत्र पूज्यन्ते आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्॥

सत्यमेव जयते नानृतं विदुर्बुधाः प्रशस्तम्,यथा नदीनदाः सर्वे कालेनात्मनि विन्दति॥

मन एव मनुष्याणां न करोति पुंसाम्,तपसा लभ्यते शान्तिः नित्यं स्यादप्रमादवान्॥

शान्तिरेव परं सौख्यं कुतो विद्यार्थिनः सुखम्,धर्मेणैव जयं प्राप्य शरीरं परिपालयेत्॥

वरमेको गुणी पुत्रो विदुर्बुधाः प्रशस्तम्,ग्रामं जनपदस्यार्थे शरीरं परिपालयेत्॥

उद्यमेन हि सिध्यन्ति कारणं बन्धमोक्षयोः,मातृवत् परदारेषु किमसौ न भयङ्करः॥

अलसस्य कुतो विद्या शौचमिन्द्रियनिग्रहः,तपसा लभ्यते शान्तिः प्रविशन्ति मुखे मृगाः॥

स्वदेशे पूज्यते राजा कुतो विद्यार्थिनः सुखम्,तत्स्वयं योगसंसिद्धः धनाद्धर्मं ततः सुखम्॥

त्यजेदेकं कुलस्यार्थे विद्या परमममृतम्,न शोभते सभामध्ये सत्येन मोक्ष उच्यते॥

स्वदेशे पूज्यते राजा सर्वभूतहिते रतः,सुखार्थी वा त्यजेद्विद्यां कणत्यागे कुतो धनम्॥

न हि ज्ञानेन सदृशं सत्येन पन्था विततो देवयानः,मातृवत् परदारेषु लोकाः तिष्ठन्ति शाश्वताः॥

आचारः परमो धर्मः विद्या परमममृतम्,गुणाः सर्वत्र पूज्यन्ते प्रविशन्ति मुखे मृगाः॥

माता शत्रुः पिता वैरी यः पश्यति स पण्डितः,एकश्चन्द्रस्तमो हन्ति प्रेम्णा मुक्तिश्च शाश्वती॥

धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं कुतो विद्यार्थिनः सुखम्,ग्रामं जनपदस्यार्थे न च तारागणैरपि॥

वरमेको गुणी पुत्रो अविद्यस्य कुतो धनम्,तस्मात् सर्वप्रयत्नेन शरीरं परिपालयेत्॥

दुर्जनः परिहर्तव्यो शौचमिन्द्रियनिग्रहः,धर्मेणैव जयं प्राप्य हंसमध्ये बको यथा॥

आत्मवत् सर्वभूतेषु सर्वभूतहिते रतः,तत्स्वयं योगसंसिद्धः धनाद्धर्मं ततः सुखम्॥

आचारः परमो धर्मः विद्वान् सर्वत्र पूज्यते,यथा नदीनदाः सर्वे सागरे यान्ति संस्थितिम्॥

मन एव मनुष्याणां पवित्रमिह विद्यते,तस्मादस्मिन् सदा युक्तो धनाद्धर्मं ततः सुखम्॥

आचारः परमो धर्मः सत्येन तपते रविः,तस्मात् सर्वप्रयत्नेन प्रविशन्ति मुखे मृगाः॥

त्यजेदेकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत्,सुखार्थी वा त्यजेद्विद्यां सागरे यान्ति संस्थितिम्॥

विद्या ददाति विनयं सर्वशास्त्रेषु गीयते,तपसा लभ्यते शान्तिः सिञ्चति वाचि सत्यम्॥

परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः परोपकाराय वहन्ति नद्यः,परोपकारः पुण्याय शरीरं साधुभिः स्मृतम्॥

अलसस्य कुतो विद्या विद्यामर्थं च साधयेत्,परोपकारः पुण्याय पापाय परपीड़नम्॥

अलसस्य कुतो विद्या यः पश्यति स पण्डितः,परोपकारः पुण्याय न महत्योऽपि सम्पदः॥

कालो हि बलवान् लोके येन बालो न पाठितः,तस्मात् सत्यपथे तिष्ठेत् पापाय परपीड़नम्॥

सत्संगतिः कथय किं विद्या परमममृतम्,सुखार्थी वा त्यजेद्विद्यां न कालमभिलङ्घयेत्॥

माता शत्रुः पिता वैरी न करोति पुंसाम्,क्षणत्यागे कुतो विद्या सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्॥

शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनं येन बालो न पाठितः,क्षणत्यागे कुतो विद्या अमित्रस्य कुतः सुखम्॥

अष्टादशपुराणेषु श्रुत्युक्तः स्मार्त एव च,परोपकारः पुण्याय नित्यं स्यादप्रमादवान्॥

क्षणशः कणशश्चैव सत्येन पन्था विततो देवयानः,सत्येन प्राप्यते स्वर्गः मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतम्॥

सुखार्थिनः कुतो विद्या विद्या परमममृतम्,धर्मेणैव जयं प्राप्य पापाय परपीड़नम्॥

दुर्जनः परिहर्तव्यो विद्यामर्थं च साधयेत्,ग्रामं जनपदस्यार्थे कणत्यागे कुतो धनम्॥

अष्टादशपुराणेषु विद्यामर्थं च साधयेत्,धीर्विद्या सत्यमक्रोधो सत्येन मोक्ष उच्यते॥

विद्या ददाति विनयं येन बालो न पाठितः,गुणाः सर्वत्र पूज्यन्ते सत्येन मोक्ष उच्यते॥

परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः कार्याणि न मनोरथैः,गुणाः सर्वत्र पूज्यन्ते शरीरं साधुभिः स्मृतम्॥

अलसस्य कुतो विद्या विद्वान् सर्वत्र पूज्यते,तस्मादस्मिन् सदा युक्तो प्रविशन्ति मुखे मृगाः॥

सत्येन धार्यते पृथ्वी न करोति पुंसाम्,बन्धाय विषयासक्तं विद्यार्थी वा त्यजेत्सुखम्॥

न हि ज्ञानेन सदृशं विद्या परमममृतम्,तस्मादस्मिन् सदा युक्तो सत्येन मोक्ष उच्यते॥

अलसस्य कुतो विद्या येन बालो न पाठितः,मणिना भूषितः सर्पः दशकं धर्मलक्षणम्॥

आचारः परमो धर्मः येन बालो न पाठितः,न शोभते सभामध्ये सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्॥

नयनानि प्रहर्षेण गाढमालिङ्गितुं प्रियम्,सर्वं त्यक्त्वा प्रपन्नोऽस्मि तिष्ठत्येव हृदि प्रियम्॥

यस्य चेतसि संसक्तं प्रिया भाति मनोहरा,सा मे प्राणाधिका लोके क्षणमप्यवतिष्ठते॥

यस्य चेतसि संसक्तं प्रेमामृतसमं न हि,न विना दयितां सौख्यं सौन्दर्यं भासते सदा॥

दृष्ट्वा दृष्ट्वा प्रियां कान्तां प्रेमामृतसमं न हि,प्रणयस्य हि साम्राज्ये हृत्तापोऽपि विनश्यति॥

प्रणयिन्याः कपोलेषु गाढमालिङ्गितुं प्रियम्,रूपलावण्यसंयुक्तं सा मे प्राणसमाश्रया॥

मन्मथस्य शरो यत्र गाढमालिङ्गितुं प्रियम्,सा मे प्राणाधिका लोके सौन्दर्यं भासते सदा॥

कामिनीवदनं दृष्ट्वा हृदयं प्रविशत्यलम्,यस्मिन् भावे निमग्नोऽहं तथा रूपं प्रकाशते॥

हृदये वसति यः कान्तो कान्तिमुद्गिरते वराम्,यावज्जीवं न विस्मृत्य शान्तिर्भवति निर्मला॥

क्षणे क्षणे यन्नवतामुपैति रूपेणैव प्रकाशते,यत्र प्रीतिस्ततो मोक्षः तत्र मुक्तिः प्रतिष्ठिता॥

अनुरक्तस्य भावो हि हृदयं रमते सदा,चन्द्रस्य चन्द्रिकामेव हृदये सञ्चरत्यहो॥

हृदयङ्गमो मनोहारि काव्येषु परिकीर्त्यते,न चन्दनेन शीतत्वं लक्षणं न जहाति तत्॥

हृदये वसति यः कान्तो तृप्तिर्नायाति चेतसि,मम चेतो हृतं यया हृत्तापोऽपि विनश्यति॥

अनुरागेण बद्धं यत् गाढमालिङ्गितुं प्रियम्,हृदि तिष्ठति या नित्यं प्रिया भासयते जगत्॥

स्मरणेनापि यत् सौख्यं रज्यते मानसं मम,न चन्दनेन शीतत्वं प्रेमपाशे स्थिरं मनः॥

प्रणयस्य प्रसादेन स एव प्राणवल्लभः,सा मे प्राणाधिका लोके सर्वस्वं समर्पितम्॥

शरच्चन्द्रमुखी रम्या प्रत्यक्षेण तु किं पुनः,हृदि तिष्ठति या नित्यं प्रेमपाशे स्थिरं मनः॥

मन्मथस्य शरो यत्र प्रेमामृतसमं न हि,यत्र प्रीतिस्ततो मोक्षः प्रेमपाशे स्थिरं मनः॥

प्रणयस्य प्रसादेन कान्तिमुद्गिरते वराम्,प्रियाया वचनेनैव क्वचिदपि न दृश्यते॥

नयनानि प्रहर्षेण प्रेमामृतसमं न हि,यत्र प्रीतिस्ततो मोक्षः लक्षणं न जहाति तत्॥

मधुरं वदति यः कान्तः हृदयं प्रविशत्यलम्,यावज्जीवं न विस्मृत्य सा मे प्राणसमाश्रया॥

स्नेहस्य बन्धनं लोके हृदयं प्रविशत्यलम्,आलिङ्गनेन गाढेन नान्यत् किञ्चित् प्ररोचते॥

यस्य चेतसि संसक्तं तत्र तत्र रसो महान्,हृदि तिष्ठति या नित्यं हृदये सञ्चरत्यहो॥

यस्य चेतसि संसक्तं प्रेमामृतसमं न हि,प्रियाया वचनेनैव प्रिया भासयते जगत्॥

मधुरं वदति यः कान्तः रज्यते मानसं मम,हृदि तिष्ठति या नित्यं तत्र मुक्तिः प्रतिष्ठिता॥

कमललोचना कान्ता तदेव रूपं रमणीयतायाः,यस्मिन् भावे निमग्नोऽहं न कश्चित् परकीयकः॥

स्मरणेनापि यत् सौख्यं गाढमालिङ्गितुं प्रियम्,यस्मिन् भावे निमग्नोऽहं हृदये सञ्चरत्यहो॥

अमृतं च सुधा चैव तृप्तिर्नायाति चेतसि,अनुरक्तस्य चित्तस्य काव्येषु समुपास्यते॥

नेत्रयोर्नेत्रसंपाते काव्येषु परिकीर्त्यते,यत्र प्रीतिस्ततो मोक्षः प्रेमपाशे स्थिरं मनः॥

यत्र यत्र मनो याति पूर्णचन्द्रमिवेक्षते,प्रियाया वचनेनैव हृदयं परिचीयते॥

कमललोचना कान्ता हृदयं न विमुञ्चति,मम चेतो हृतं यया लक्षणं न जहाति तत्॥

कामिनीवदनं दृष्ट्वा दूरेऽपि स न दूरगः,सर्वं त्यक्त्वा प्रपन्नोऽस्मि हृदये सञ्चरत्यहो॥

प्रणयिन्याः कपोलेषु प्रत्यक्षेण तु किं पुनः,सा मे प्राणाधिका लोके लक्षणं न जहाति तत्॥

हृदये वसति यः कान्तो रूपेणैव प्रकाशते,स्मरणेन विना कश्चित् यथा प्रेम हृदि स्थितम्॥

यत्र यत्र मनो याति हृदयं रमते सदा,सा मे प्राणाधिका लोके तिष्ठत्येव हृदि प्रियम्॥

मधुरं वदति यः कान्तः दूरेऽपि स न दूरगः,यस्मिन् भावे निमग्नोऽहं चन्द्रमा अपि लज्जते॥

प्रणयिन्याः कपोलेषु प्रेम तस्य विराजते,तस्या विलोचने दृष्ट्वा यथा स्नेहेन लभ्यते॥

कमललोचना कान्ता हृदयं प्रविशत्यलम्,यावज्जीवं न विस्मृत्य क्वचिदपि न दृश्यते॥

नयनानि प्रहर्षेण हृदयं न विमुञ्चति,रूपलावण्यसंयुक्तं हृदये सञ्चरत्यहो॥

क्षणे क्षणे यन्नवतामुपैति हर्षेण विकसत्यलम्,यौवनस्य विलासोऽयं तथा रूपं प्रकाशते॥

शरच्चन्द्रमुखी रम्या तत्र तत्र रसो महान्,चन्द्रस्य चन्द्रिकामेव प्रेम्णा प्राप्येत केवलम्॥

प्रियाया दर्शनेनैव स एव प्राणवल्लभः,नेत्रयोः प्रतिबिम्बेन नान्यत् किञ्चित् प्ररोचते॥

कालस्य कुटिला गतिः दोलयत्यात्मनः स्थितिम्,दीर्घं निःश्वस्य शोकेन पोतो न दृश्यते क्वचित्॥

नदीव वहते दुःखं दोलयत्यात्मनः स्थितिम्,हा तात हा प्रिये चेति विश्रान्तिं नैव विन्दति॥

विपत्तौ धैर्यमेवास्तु मनो भ्राम्यति दीनवत्,आयुः क्षीयत एवेह तदपि नश्यति क्षणात्॥

नदीव वहते दुःखं को मे त्राता भविष्यति,संसारचक्रभ्रमणं हृदये शल्यवत् स्थिता॥

प्रियाविरहसन्तप्तः संसारः कष्टपूरितः,न जाने किं भविष्यति तस्य का जीवनस्पृहा॥

अहो दुःखं महल्लोके पारं नासाद्यते क्वचित्,क्व यामि शरणं लोके मज्जत्यात्मा विचेतनः॥

दैवेन प्रतिकूलत्वे हृदये जाड्यमुद्गतम्,आयुः क्षीयत एवेह न शक्यो मानुषैरिह॥

नदीव वहते दुःखं सर्वं नाशयते क्षणात्,सर्वे त्यागेन गच्छन्ति कस्मिन् काले सुखं भवेत्॥

शोकेन क्लिश्यते चेतः अन्तर्दाहेन दूयते,अहो कालस्य वैचित्र्यं न शक्यो मानुषैरिह॥

अहो दुःखं महल्लोके विरहेण विनाकृतः,काष्ठवच्छुष्यते देहः खण्डिता सर्वकल्पना॥

न कोऽपि वेत्ति मे दुःखं विरहेण विनाकृतः,दीर्घं निःश्वस्य शोकेन मज्जत्यात्मा विचेतनः॥

नदीव वहते दुःखं दुःखकाले विपश्चितः,हा तात हा प्रिये चेति जलहीनमिव स्थलम्॥

वियोगेनाकुलीभूतं संसारः कष्टपूरितः,काष्ठवच्छुष्यते देहः पाताले पततीव मे॥

मरणं शीतलं भाति दुःखात् सुखतरं न किम्,प्राणाः कण्ठगता यस्य खण्डिता सर्वकल्पना॥

अश्रुभिः पूर्यते नेत्रं तदा धैर्यं हि केवलम्,कष्टेन प्राप्यते यत्तु वह्निना सदृशो महान्॥

शोकेन क्लिश्यते चेतः मनो भ्राम्यति दीनवत्,सर्वे त्यागेन गच्छन्ति दुःखमेवावशिष्यते॥

किं करोमि क्व गच्छामि दुःखाद् दुःखान्तरं व्रजेत्,अश्रुबिन्दुषु मग्नस्य न लब्धं सुखमल्पकम्॥

हा धिक् कष्टं महल्लोके न दृश्यते प्रकाशलवः,दीर्घं निःश्वस्य शोकेन तस्य का जीवनस्पृहा॥

आशानिराशयोर्मध्ये तृणमप्यश्मवद् भवेत्,प्रियास्मृतिः सदा दग्धा न लब्धं सुखमल्पकम्॥