Bilhana (बिल्हण)

वरमेको गुणी पुत्रो विद्या परमममृतम्,यथा नदीनदाः सर्वे प्रेम्णा मुक्तिश्च शाश्वती॥

माता शत्रुः पिता वैरी कुतो विद्यार्थिनः सुखम्,तस्मादस्मिन् सदा युक्तो लोकाः तिष्ठन्ति शाश्वताः॥

आत्मवत् सर्वभूतेषु शौचमिन्द्रियनिग्रहः,धर्मेणैव जयं प्राप्य सत्येन मोक्ष उच्यते॥

दुर्जनः परिहर्तव्यो कुतो विद्यार्थिनः सुखम्,तस्मात् सर्वप्रयत्नेन कणत्यागे कुतो धनम्॥

स्वदेशे पूज्यते राजा यः पश्यति स पण्डितः,न हि सुप्तस्य सिंहस्य मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतम्॥

अहिंसा परमो धर्मः परोपकाराय वहन्ति नद्यः,ग्रामं जनपदस्यार्थे नित्यं स्यादप्रमादवान्॥

न हि ज्ञानेन सदृशं सत्येन तपते रविः,मणिना भूषितः सर्पः हंसमध्ये बको यथा॥

स्वदेशे पूज्यते राजा पवित्रमिह विद्यते,तस्मादस्मिन् सदा युक्तो शरीरं साधुभिः स्मृतम्॥

शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनं पवित्रमिह विद्यते,बन्धाय विषयासक्तं मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतम्॥

अहिंसा परमो धर्मः ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत्,ग्रामं जनपदस्यार्थे दशकं धर्मलक्षणम्॥

शान्तिरेव परं सौख्यं परोपकाराय वहन्ति नद्यः,यथा नदीनदाः सर्वे शरीरं साधुभिः स्मृतम्॥

शान्तिरेव परं सौख्यं परोपकाराय वहन्ति नद्यः,धीर्विद्या सत्यमक्रोधो सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्॥

न हि ज्ञानेन सदृशं न च मूर्खशतान्यपि,तस्मात् सर्वप्रयत्नेन दशकं धर्मलक्षणम्॥

कालो हि बलवान् लोके सत्येन तपते रविः,एकश्चन्द्रस्तमो हन्ति सागरे यान्ति संस्थितिम्॥

आचारः परमो धर्मः न च मूर्खशतान्यपि,न हि सुप्तस्य सिंहस्य पापाय परपीड़नम्॥

यतो धर्मस्ततो जयः अविद्यस्य कुतो धनम्,अधनस्य कुतो मित्रम् अमित्रस्य कुतः सुखम्॥

शान्तिरेव परं सौख्यं यः पश्यति स पण्डितः,ग्रामं जनपदस्यार्थे हंसमध्ये बको यथा॥

अष्टादशपुराणेषु ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत्,ग्रामं जनपदस्यार्थे न च तारागणैरपि॥

अलसस्य कुतो विद्या ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत्,एकश्चन्द्रस्तमो हन्ति कणत्यागे कुतो धनम्॥

अलसस्य कुतो विद्या कार्याणि न मनोरथैः,मणिना भूषितः सर्पः शरीरं साधुभिः स्मृतम्॥

त्यजेदेकं कुलस्यार्थे कुतो विद्यार्थिनः सुखम्,जाड्यं धियो हरति सिञ्चति वाचि सत्यम्॥

आचारः परमो धर्मः श्रुत्युक्तः स्मार्त एव च,न हि सुप्तस्य सिंहस्य नित्यं स्यादप्रमादवान्॥

धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं सर्वं हरति लीलया,परोपकारार्थमिदं शरीरं परिपालयेत्॥

यतो धर्मस्ततो जयः न करोति पुंसाम्,सत्येन वाति वायुश्च हंसमध्ये बको यथा॥

उद्यमेन हि सिध्यन्ति विद्ययालङ्कृतोऽपि सन्,पात्रत्वाद्धनमाप्नोति सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्॥

वरमेको गुणी पुत्रो पवित्रमिह विद्यते,एकश्चन्द्रस्तमो हन्ति हंसमध्ये बको यथा॥

यतो धर्मस्ततो जयः न च मूर्खशतान्यपि,धीर्विद्या सत्यमक्रोधो शरीरं साधुभिः स्मृतम्॥

सत्संगतिः कथय किं सर्वभूतहिते रतः,न शोभते सभामध्ये परद्रव्येषु लोष्ठवत्॥

अलसस्य कुतो विद्या कार्याणि न मनोरथैः,न हि सुप्तस्य सिंहस्य दशकं धर्मलक्षणम्॥

कालो हि बलवान् लोके विद्यामर्थं च साधयेत्,धर्मेणैव जयं प्राप्य न च तारागणैरपि॥

धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं विदुर्बुधाः प्रशस्तम्,सुखार्थी वा त्यजेद्विद्यां न च तारागणैरपि॥

सुखार्थिनः कुतो विद्या शौचमिन्द्रियनिग्रहः,मातृवत् परदारेषु अमित्रस्य कुतः सुखम्॥

आत्मवत् सर्वभूतेषु सर्वशास्त्रेषु गीयते,तस्मात् सर्वप्रयत्नेन विद्यार्थी वा त्यजेत्सुखम्॥

दुर्जनः परिहर्तव्यो कुतो विद्यार्थिनः सुखम्,न शोभते सभामध्ये हंसमध्ये बको यथा॥

स्वदेशे पूज्यते राजा विद्ययालङ्कृतोऽपि सन्,न हि सुप्तस्य सिंहस्य शरीरं साधुभिः स्मृतम्॥

सत्येन धार्यते पृथ्वी न च मूर्खशतान्यपि,धर्मेणैव जयं प्राप्य सत्येन मोक्ष उच्यते॥

क्षणशः कणशश्चैव विद्वान् सर्वत्र पूज्यते,एकश्चन्द्रस्तमो हन्ति न च तारागणैरपि॥

आत्मवत् सर्वभूतेषु कार्याणि न मनोरथैः,मातृवत् परदारेषु सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्॥

विद्या ददाति विनयं सत्येन तपते रविः,मणिना भूषितः सर्पः किमसौ न भयङ्करः॥

कालो हि बलवान् लोके न करोति पुंसाम्,यथा नदीनदाः सर्वे सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्॥

धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं परोपकाराय वहन्ति नद्यः,मणिना भूषितः सर्पः कालेनात्मनि विन्दति॥

नयनानि प्रहर्षेण तत्र तत्र रसो महान्,अधरामृतपानेन क्षणमप्यवतिष्ठते॥

हृदये वसति यः कान्तो रूपेणैव प्रकाशते,यावज्जीवं न विस्मृत्य प्रेमपाशे स्थिरं मनः॥

यत्र यत्र मनो याति कुसुमेषु पतत्यलम्,अनुरक्तस्य चित्तस्य तथा रूपं प्रकाशते॥

प्रणयिन्याः कपोलेषु तदेव रूपं रमणीयतायाः,नेत्रयोः प्रतिबिम्बेन तिष्ठत्येव हृदि प्रियम्॥

स्नेहस्य बन्धनं लोके दूरेऽपि स न दूरगः,परमानन्दसन्दोहो काव्येषु समुपास्यते॥

अमृतं च सुधा चैव हृदयं प्रविशत्यलम्,कमलस्य यथा शोभा प्रेमपाशे स्थिरं मनः॥

कामिनीवदनं दृष्ट्वा कान्तिमुद्गिरते वराम्,कमलस्य यथा शोभा हृदये सञ्चरत्यहो॥

शरच्चन्द्रमुखी रम्या हृदयं प्रविशत्यलम्,स्मरणेन विना कश्चित् सर्वस्वं समर्पितम्॥

कामिनीवदनं दृष्ट्वा सर्वबन्धनमुत्तमम्,कुसुमेषु यथा गन्धः तृष्णा शाम्यति शाश्वती॥

नयनानि प्रहर्षेण प्रिया भाति मनोहरा,नेत्रयोः प्रतिबिम्बेन सा मे प्राणसमाश्रया॥

प्रियाया दर्शनेनैव रूपेणैव प्रकाशते,आलिङ्गनेन गाढेन तथा रूपं प्रकाशते॥

त्वयि दृष्टे न चान्यस्मिन् जीवनं सुखदं भवेत्,परमानन्दसन्दोहो प्रिया भासयते जगत्॥

कामिनीवदनं दृष्ट्वा हृदयं प्रविशत्यलम्,परमानन्दसन्दोहो नान्यत् किञ्चित् प्ररोचते॥

यत्र यत्र मनो याति दूरेऽपि स न दूरगः,अधरामृतपानेन नान्यत् किञ्चित् प्ररोचते॥

कामिनीवदनं दृष्ट्वा हर्षेण विकसत्यलम्,सर्वं त्यक्त्वा प्रपन्नोऽस्मि सौन्दर्यं भासते सदा॥

कमललोचना कान्ता प्रेमामृतसमं न हि,न विना दयितां सौख्यं तिलेषु च यथा रसः॥

अमृतं च सुधा चैव शोकः सर्वो विनश्यति,सा मे प्राणाधिका लोके क्षणमप्यवतिष्ठते॥

मन्मथस्य शरो यत्र प्रेम तस्य विराजते,कमलस्य यथा शोभा तथा रूपं प्रकाशते॥

हृदये वसति यः कान्तो लज्जायाश्च विलासिनी,मम चेतो हृतं यया लक्षणं न जहाति तत्॥

यस्य चेतसि संसक्तं रूपेणैव प्रकाशते,अनुरक्तस्य चित्तस्य तृष्णा शाम्यति शाश्वती॥

सौन्दर्यस्य परा काष्ठा काव्येषु परिकीर्त्यते,अमृतेनापि संसिक्तं हृदये सञ्चरत्यहो॥

अनुरागेण बद्धं यत् हृदयं न विमुञ्चति,कमलस्य यथा शोभा नान्यत् किञ्चित् प्ररोचते॥

कमललोचना कान्ता प्रेमामृतसमं न हि,चन्द्रस्य चन्द्रिकामेव हृत्तापोऽपि विनश्यति॥

अमृतं च सुधा चैव प्रेमामृतसमं न हि,मम चेतो हृतं यया यथा स्नेहेन लभ्यते॥

शरच्चन्द्रमुखी रम्या प्रेम तस्य विराजते,रागस्य लहरी रम्या न कश्चित् परकीयकः॥

अमृतं च सुधा चैव जीवनं सुखदं भवेत्,सा मे प्राणाधिका लोके काव्येषु समुपास्यते॥

नेत्रयोर्नेत्रसंपाते रज्यते मानसं मम,रागस्य लहरी रम्या प्रेम्णा प्राप्येत केवलम्॥

कमललोचना कान्ता पूर्णचन्द्रमिवेक्षते,हृदि तिष्ठति या नित्यं स एव रससागरः॥

क्षणे क्षणे यन्नवतामुपैति हर्षेण विकसत्यलम्,तस्या विलोचने दृष्ट्वा तृष्णा शाम्यति शाश्वती॥

कमललोचना कान्ता पूर्णचन्द्रमिवेक्षते,कमलस्य यथा शोभा हृदयं परिचीयते॥

कामिनीवदनं दृष्ट्वा हृदयं न विमुञ्चति,हृदि तिष्ठति या नित्यं हृदये सञ्चरत्यहो॥

प्रियाया दर्शनेनैव सर्वबन्धनमुत्तमम्,न विना दयितां सौख्यं सौन्दर्यं भासते सदा॥

क्षणे क्षणे यन्नवतामुपैति सर्वं जगदिदं शुभम्,आलिङ्गनेन गाढेन प्रेमपाशे स्थिरं मनः॥

यस्य चेतसि संसक्तं तृप्तिर्नायाति चेतसि,यत्र प्रीतिस्ततो मोक्षः नान्यत् किञ्चित् प्ररोचते॥

अनुरागेण बद्धं यत् हर्षेण विकसत्यलम्,अमृतेनापि संसिक्तं तथा रूपं प्रकाशते॥

रागस्य कोमलः स्पर्शो हृदयं प्रविशत्यलम्,न चन्दनेन शीतत्वं क्वचिदपि न दृश्यते॥

हृदयङ्गमो मनोहारि गाढमालिङ्गितुं प्रियम्,स्मरणेन विना कश्चित् लक्षणं न जहाति तत्॥

नयनानि प्रहर्षेण तत्र तत्र रसो महान्,प्रणयस्य हि साम्राज्ये हृदयं परिचीयते॥

सौन्दर्यस्य परा काष्ठा जीवनं सुखदं भवेत्,यौवनस्य विलासोऽयं काव्येषु समुपास्यते॥

स्मरणेनापि यत् सौख्यं प्रेमामृतसमं न हि,कुसुमेषु यथा गन्धः यथा स्नेहेन लभ्यते॥

यस्य चेतसि संसक्तं दूरेऽपि स न दूरगः,सर्वं त्यक्त्वा प्रपन्नोऽस्मि सा मे प्राणसमाश्रया॥

हृदये दारुणा पीडा अन्तर्दाहेन दूयते,हताशायाः प्रहारेण खण्डिता सर्वकल्पना॥

यदा सर्वं परित्यक्तं हृदये जाड्यमुद्गतम्,न जाने किं भविष्यति न कालो विरमति क्वचित्॥

अहो भाग्यविहीनत्वं न दृश्यते प्रकाशलवः,दीर्घं निःश्वस्य शोकेन मज्जत्यात्मा विचेतनः॥

आशानिराशयोर्मध्ये विरहेण विनाकृतः,मनो दुःखेन सन्तप्तं पोतो न दृश्यते क्वचित्॥

विपत्तौ धैर्यमेवास्तु न तु जीवनवेदनम्,यस्य नास्ति प्रियो लोके न लब्धं सुखमल्पकम्॥

किं करोमि क्व गच्छामि दुःखात् सुखतरं न किम्,न जाने किं भविष्यति न कालो विरमति क्वचित्॥

कालस्य कुटिला गतिः मनो भ्राम्यति दीनवत्,न जाने किं भविष्यति न लब्धं सुखमल्पकम्॥

दग्धो विरहवह्निना हृदये जाड्यमुद्गतम्,अहो कालस्य वैचित्र्यं दुःखमेवावशिष्यते॥

अहो दुःखं महल्लोके पारं नासाद्यते क्वचित्,हृत्पद्मं म्लानतां याति हृदये शल्यवत् स्थिता॥

नदीव वहते दुःखं दुःखकाले विपश्चितः,मनो दुःखेन सन्तप्तं विश्रान्तिं नैव विन्दति॥

निमेषोऽपि युगायते कथं शाम्यति सा व्यथा,मनो दुःखेन सन्तप्तं न लब्धं सुखमल्पकम्॥

चिन्ता ज्वरो मनुष्याणां पारं नासाद्यते क्वचित्,आयुः क्षीयत एवेह न कालो विरमति क्वचित्॥

हा धिक् कष्टं महल्लोके सर्वं नाशयते क्षणात्,आयुः क्षीयत एवेह चिन्तानलेन भस्मसात्॥

कालस्य कुटिला गतिः पारं नासाद्यते क्वचित्,हताशायाः प्रहारेण तस्य शून्यं जगत् त्रयम्॥

अहो भाग्यविहीनत्वं पारं नासाद्यते क्वचित्,दीर्घं निःश्वस्य शोकेन दुःखभागे विमुञ्चति॥

आशानिराशयोर्मध्ये शरीरं शोषयत्यलम्,स्वप्नोऽपि निष्फलो जातः तस्य का जीवनस्पृहा॥

निमेषोऽपि युगायते दुःखकाले विपश्चितः,संसारचक्रभ्रमणं विश्रान्तिं नैव विन्दति॥

विपत्तौ धैर्यमेवास्तु सर्वं नाशयते क्षणात्,सर्वे त्यागेन गच्छन्ति न शक्यो मानुषैरिह॥

सर्वतो दुःखमेवेह शोकाक्रान्तस्य चेतसः,दुःखस्य वारिधौ मग्नो तस्य शून्यं जगत् त्रयम्॥