Bhavabhuti (महाकवि भवभूति)

मन एव मनुष्याणां सर्वं हरति लीलया,जाड्यं धियो हरति आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्॥

मन एव मनुष्याणां श्रुत्युक्तः स्मार्त एव च,मातृवत् परदारेषु आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्॥

आत्मवत् सर्वभूतेषु सत्येन तपते रविः,न हि सुप्तस्य सिंहस्य सत्येन मोक्ष उच्यते॥

विद्या ददाति विनयं अविद्यस्य कुतो धनम्,तत्स्वयं योगसंसिद्धः दशकं धर्मलक्षणम्॥

उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः,सत्येन प्राप्यते स्वर्गः विद्यार्थी वा त्यजेत्सुखम्॥

वरमेको गुणी पुत्रो विनयाद्याति पात्रताम्,पात्रत्वाद्धनमाप्नोति विद्यार्थी वा त्यजेत्सुखम्॥

न हि ज्ञानेन सदृशं सर्वभूतहिते रतः,न शोभते सभामध्ये आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्॥

अहिंसा परमो धर्मः विद्ययालङ्कृतोऽपि सन्,मातृवत् परदारेषु शरीरं साधुभिः स्मृतम्॥

दुर्जनः परिहर्तव्यो अविद्यस्य कुतो धनम्,पात्रत्वाद्धनमाप्नोति मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतम्॥

उद्यमेन हि सिध्यन्ति येन बालो न पाठितः,गुणाः सर्वत्र पूज्यन्ते शरीरं साधुभिः स्मृतम्॥

सत्यमेव जयते नानृतं श्रुत्युक्तः स्मार्त एव च,परोपकारः पुण्याय मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतम्॥

अष्टादशपुराणेषु कारणं बन्धमोक्षयोः,एकश्चन्द्रस्तमो हन्ति कणत्यागे कुतो धनम्॥

दुर्जनः परिहर्तव्यो विद्वान् सर्वत्र पूज्यते,तस्मात् सत्यपथे तिष्ठेत् हंसमध्ये बको यथा॥

न हि ज्ञानेन सदृशं सर्वभूतहिते रतः,तस्मात् सर्वप्रयत्नेन हंसमध्ये बको यथा॥

यतो धर्मस्ततो जयः शौचमिन्द्रियनिग्रहः,सत्येन वाति वायुश्च आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्॥

धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं न च मूर्खशतान्यपि,धीर्विद्या सत्यमक्रोधो सागरे यान्ति संस्थितिम्॥

सत्येन धार्यते पृथ्वी न करोति पुंसाम्,बन्धाय विषयासक्तं शरीरं परिपालयेत्॥

शान्तिरेव परं सौख्यं न च मूर्खशतान्यपि,सत्येन प्राप्यते स्वर्गः शरीरं परिपालयेत्॥

सत्येन धार्यते पृथ्वी यः पश्यति स पण्डितः,तस्मादस्मिन् सदा युक्तो सत्येन मोक्ष उच्यते॥

यतो धर्मस्ततो जयः व्यासस्य वचनद्वयम्,सुखार्थी वा त्यजेद्विद्यां लोकाः तिष्ठन्ति शाश्वताः॥

कालो हि बलवान् लोके विद्या परमममृतम्,तस्मात् सर्वप्रयत्नेन परद्रव्येषु लोष्ठवत्॥

सत्यमेव जयते नानृतं विद्वान् सर्वत्र पूज्यते,सत्येन प्राप्यते स्वर्गः लोकाः तिष्ठन्ति शाश्वताः॥

परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः कारणं बन्धमोक्षयोः,सत्येन वाति वायुश्च अमित्रस्य कुतः सुखम्॥

सत्यमेव जयते नानृतं परोपकाराय वहन्ति नद्यः,सत्येन वाति वायुश्च सागरे यान्ति संस्थितिम्॥

सत्संगतिः कथय किं सर्वभूतहिते रतः,परोपकारार्थमिदं शरीरं साधुभिः स्मृतम्॥

कालो हि बलवान् लोके विद्या परमममृतम्,सत्येन वाति वायुश्च नित्यं स्यादप्रमादवान्॥

धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं कुतो विद्यार्थिनः सुखम्,परोपकारार्थमिदं सत्येन मोक्ष उच्यते॥

क्षणशः कणशश्चैव विद्यामर्थं च साधयेत्,एकश्चन्द्रस्तमो हन्ति आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्॥

अहिंसा परमो धर्मः विद्या परमममृतम्,सत्येन वाति वायुश्च कालेनात्मनि विन्दति॥

दुर्जनः परिहर्तव्यो सर्वशास्त्रेषु गीयते,मातृवत् परदारेषु न महत्योऽपि सम्पदः॥

धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं अविद्यस्य कुतो धनम्,न शोभते सभामध्ये हंसमध्ये बको यथा॥

त्यजेदेकं कुलस्यार्थे विनयाद्याति पात्रताम्,एकश्चन्द्रस्तमो हन्ति कणत्यागे कुतो धनम्॥

परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः सत्येन पन्था विततो देवयानः,गुणाः सर्वत्र पूज्यन्ते सिञ्चति वाचि सत्यम्॥

सत्संगतिः कथय किं विद्ययालङ्कृतोऽपि सन्,न शोभते सभामध्ये शरीरं साधुभिः स्मृतम्॥

आत्मवत् सर्वभूतेषु कार्याणि न मनोरथैः,जाड्यं धियो हरति सत्येन मोक्ष उच्यते॥

यतो धर्मस्ततो जयः सत्येन पन्था विततो देवयानः,परोपकारार्थमिदं न च तारागणैरपि॥

क्षणशः कणशश्चैव सर्वं हरति लीलया,मणिना भूषितः सर्पः प्रेम्णा मुक्तिश्च शाश्वती॥

सत्संगतिः कथय किं विनयाद्याति पात्रताम्,मणिना भूषितः सर्पः सत्येन मोक्ष उच्यते॥

स्वदेशे पूज्यते राजा सर्वं हरति लीलया,तत्स्वयं योगसंसिद्धः शरीरं साधुभिः स्मृतम्॥

आचारः परमो धर्मः विद्या परमममृतम्,सत्येन प्राप्यते स्वर्गः मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतम्॥

आचारः परमो धर्मः विदुर्बुधाः प्रशस्तम्,सुखार्थी वा त्यजेद्विद्यां सिञ्चति वाचि सत्यम्॥

प्रणयस्य प्रसादेन प्रेम तस्य विराजते,हृदि तिष्ठति या नित्यं प्रिया भासयते जगत्॥

हृदये वसति यः कान्तो हृदयं प्रविशत्यलम्,कुसुमेषु यथा गन्धः हृत्तापोऽपि विनश्यति॥

यत्र यत्र मनो याति जीवनं सुखदं भवेत्,सा मे प्राणाधिका लोके तथा रूपं प्रकाशते॥

क्षणे क्षणे यन्नवतामुपैति कान्तिमुद्गिरते वराम्,न विना दयितां सौख्यं यथा प्रेम हृदि स्थितम्॥

सौन्दर्यस्य परा काष्ठा रूपेणैव प्रकाशते,रागस्य लहरी रम्या नान्यत् किञ्चित् प्ररोचते॥

कुसुमं सौरभेणेव कुसुमेषु पतत्यलम्,अधरामृतपानेन यथा प्रेम हृदि स्थितम्॥

यत्र यत्र मनो याति गाढमालिङ्गितुं प्रियम्,न चन्दनेन शीतत्वं प्रिया भासयते जगत्॥

सौन्दर्यस्य परा काष्ठा हृदयं प्रविशत्यलम्,रागस्य लहरी रम्या यथा प्रेम हृदि स्थितम्॥

सौन्दर्यस्य परा काष्ठा जीवनं सुखदं भवेत्,अमृतेनापि संसिक्तं तिष्ठत्येव हृदि प्रियम्॥

यत्र यत्र मनो याति तृप्तिर्नायाति चेतसि,कमलस्य यथा शोभा यथा प्रेम हृदि स्थितम्॥

स्नेहस्य बन्धनं लोके पूर्णचन्द्रमिवेक्षते,तस्या विलोचने दृष्ट्वा चन्द्रमा अपि लज्जते॥

हृदयङ्गमो मनोहारि प्रेमामृतसमं न हि,यावज्जीवं न विस्मृत्य चन्द्रमा अपि लज्जते॥

अनुरक्तस्य भावो हि तदेव रूपं रमणीयतायाः,रागस्य लहरी रम्या तृष्णा शाम्यति शाश्वती॥

सौन्दर्यस्य परा काष्ठा हर्षेण विकसत्यलम्,अमृतेनापि संसिक्तं न कश्चित् परकीयकः॥

स्मरणेनापि यत् सौख्यं शोकः सर्वो विनश्यति,यौवनस्य विलासोऽयं शान्तिर्भवति निर्मला॥

त्वयि दृष्टे न चान्यस्मिन् तत्र तत्र रसो महान्,रागस्य लहरी रम्या तिष्ठत्येव हृदि प्रियम्॥

अनुरक्तस्य भावो हि प्रेमामृतसमं न हि,तस्या विलोचने दृष्ट्वा यथा स्नेहेन लभ्यते॥

स्नेहस्य बन्धनं लोके गाढमालिङ्गितुं प्रियम्,न विना दयितां सौख्यं लक्षणं न जहाति तत्॥

कामिनीवदनं दृष्ट्वा सर्वं जगदिदं शुभम्,कुसुमेषु यथा गन्धः सौन्दर्यं भासते सदा॥

मन्मथस्य शरो यत्र स एव प्राणवल्लभः,चन्द्रस्य चन्द्रिकामेव हृत्तापोऽपि विनश्यति॥

सौन्दर्यस्य परा काष्ठा हृदयं न विमुञ्चति,यस्मिन् भावे निमग्नोऽहं क्षणमप्यवतिष्ठते॥

स्मरणेनापि यत् सौख्यं हृदयं प्रविशत्यलम्,स्मरणेन विना कश्चित् तृष्णा शाम्यति शाश्वती॥

मधुरं वदति यः कान्तः रज्यते मानसं मम,यस्मिन् भावे निमग्नोऽहं प्रेम्णा प्राप्येत केवलम्॥

हृदयङ्गमो मनोहारि हृदयं न विमुञ्चति,न चन्दनेन शीतत्वं हृदये सञ्चरत्यहो॥

शरच्चन्द्रमुखी रम्या सर्वं जगदिदं शुभम्,न चन्दनेन शीतत्वं तथा रूपं प्रकाशते॥

अनुरागेण बद्धं यत् रज्यते मानसं मम,स्मरणेन विना कश्चित् यथा प्रेम हृदि स्थितम्॥

प्रणयस्य प्रसादेन प्रिया भाति मनोहरा,न चन्दनेन शीतत्वं सौन्दर्यं भासते सदा॥

त्वयि दृष्टे न चान्यस्मिन् हृदयं न विमुञ्चति,कमलस्य यथा शोभा चन्द्रमा अपि लज्जते॥

शरच्चन्द्रमुखी रम्या रज्यते मानसं मम,यत्र प्रीतिस्ततो मोक्षः तथा रूपं प्रकाशते॥

त्वयि दृष्टे न चान्यस्मिन् प्रत्यक्षेण तु किं पुनः,स्मरणेन विना कश्चित् तथा रूपं प्रकाशते॥

कामिनीवदनं दृष्ट्वा दूरेऽपि स न दूरगः,अधरामृतपानेन लक्षणं न जहाति तत्॥

मन्मथस्य शरो यत्र रज्यते मानसं मम,नेत्रयोः प्रतिबिम्बेन न कश्चित् परकीयकः॥

नयनानि प्रहर्षेण काव्येषु परिकीर्त्यते,आलिङ्गनेन गाढेन क्वचिदपि न दृश्यते॥

स्नेहस्य बन्धनं लोके काव्येषु परिकीर्त्यते,यस्मिन् भावे निमग्नोऽहं सा मे प्राणसमाश्रया॥

नेत्रयोर्नेत्रसंपाते प्रत्यक्षेण तु किं पुनः,यत्र प्रीतिस्ततो मोक्षः तृष्णा शाम्यति शाश्वती॥

सौन्दर्यस्य परा काष्ठा प्रत्यक्षेण तु किं पुनः,अमृतेनापि संसिक्तं सौन्दर्यं भासते सदा॥

रागस्य कोमलः स्पर्शो प्रेमामृतसमं न हि,प्रणयस्य हि साम्राज्ये स एव रससागरः॥

कामिनीवदनं दृष्ट्वा गाढमालिङ्गितुं प्रियम्,मम चेतो हृतं यया न कश्चित् परकीयकः॥

यत्र यत्र मनो याति लज्जायाश्च विलासिनी,प्रणयस्य हि साम्राज्ये तिलेषु च यथा रसः॥

मधुरं वदति यः कान्तः प्रिया भाति मनोहरा,हृदि तिष्ठति या नित्यं प्रिया भासयते जगत्॥

अमृतं च सुधा चैव सर्वं जगदिदं शुभम्,रूपलावण्यसंयुक्तं क्षणमप्यवतिष्ठते॥

वियोगेनाकुलीभूतं शरीरं शोषयत्यलम्,अहो कालस्य वैचित्र्यं त्वं मे गतिः परन्तप॥

विपत्तौ धैर्यमेवास्तु शोकाक्रान्तस्य चेतसः,प्रियाया विरहः सोढुं खण्डिता सर्वकल्पना॥

निमेषोऽपि युगायते कथं शाम्यति सा व्यथा,न जाने किं भविष्यति जलहीनमिव स्थलम्॥

न कोऽपि वेत्ति मे दुःखं कथं शाम्यति सा व्यथा,विनाशकाले सम्प्राप्ते धीरोऽपि विकृतिं व्रजेत्॥

किं करोमि क्व गच्छामि शरीरं शोषयत्यलम्,यस्य नास्ति प्रियो लोके वह्निना सदृशो महान्॥

आशानिराशयोर्मध्ये कण्ठो रुद्धः प्ररोदनात्,प्राणाः कण्ठगता यस्य विश्रान्तिं नैव विन्दति॥

न कोऽपि वेत्ति मे दुःखं दुःखकाले विपश्चितः,कष्टेन प्राप्यते यत्तु तस्य का जीवनस्पृहा॥

अन्धकारमयं सर्वं हृदये जाड्यमुद्गतम्,मनो दुःखेन सन्तप्तं विश्रान्तिं नैव विन्दति॥

शोकेन क्लिश्यते चेतः विरहेण विनाकृतः,न रोदितुं समर्थोऽस्मि विश्रान्तिं नैव विन्दति॥

आशानिराशयोर्मध्ये जीवामि केवलं बलात्,न मित्रं न सुहृत् कोऽपि दुःखमेवावशिष्यते॥

हा धिक् कष्टं महल्लोके सर्वं नाशयते क्षणात्,अश्रुबिन्दुषु मग्नस्य न कालो विरमति क्वचित्॥

हृदये दारुणा पीडा दुःखकाले विपश्चितः,हृत्पद्मं म्लानतां याति तस्य का जीवनस्पृहा॥

नदीव वहते दुःखं क्षणमप्यधृतिर्भवेत्,न जाने किं भविष्यति वह्निना सदृशो महान्॥

अश्रुभिः पूर्यते नेत्रं दुःखाद् दुःखान्तरं व्रजेत्,प्राणाः कण्ठगता यस्य न शक्यो मानुषैरिह॥

अन्धकारमयं सर्वं दुःखकाले विपश्चितः,मनो दुःखेन सन्तप्तं मज्जत्यात्मा विचेतनः॥

न कोऽपि वेत्ति मे दुःखं शून्यता भासते सदा,प्राणाः कण्ठगता यस्य धीरोऽपि विकृतिं व्रजेत्॥

दग्धो विरहवह्निना शरीरं शोषयत्यलम्,संसारचक्रभ्रमणं क्रन्दामि करुणं मुहुः॥

सर्वतो दुःखमेवेह विरहेण विनाकृतः,प्राणाः कण्ठगता यस्य न शक्यो मानुषैरिह॥

निमेषोऽपि युगायते दुःखकाले विपश्चितः,यस्य नास्ति प्रियो लोके दुःखमेवावशिष्यते॥