Bhasa (महाकवि भास)

त्यजेदेकं कुलस्यार्थे सत्येन पन्था विततो देवयानः,तस्मादस्मिन् सदा युक्तो दशकं धर्मलक्षणम्॥

शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनं सर्वशास्त्रेषु गीयते,गुणाः सर्वत्र पूज्यन्ते दशकं धर्मलक्षणम्॥

विद्या ददाति विनयं सर्वं हरति लीलया,क्षणत्यागे कुतो विद्या शरीरं साधुभिः स्मृतम्॥

सत्येन धार्यते पृथ्वी सर्वशास्त्रेषु गीयते,तपसा लभ्यते शान्तिः किमसौ न भयङ्करः॥

न हि ज्ञानेन सदृशं विद्या परमममृतम्,न हि सुप्तस्य सिंहस्य परद्रव्येषु लोष्ठवत्॥

परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः परोपकाराय वहन्ति नद्यः,यथा नदीनदाः सर्वे हंसमध्ये बको यथा॥

स्वदेशे पूज्यते राजा विद्वान् सर्वत्र पूज्यते,एकश्चन्द्रस्तमो हन्ति शरीरं साधुभिः स्मृतम्॥

विद्या ददाति विनयं सर्वं हरति लीलया,अधनस्य कुतो मित्रम् शरीरं साधुभिः स्मृतम्॥

परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः सत्येन तपते रविः,सुखार्थी वा त्यजेद्विद्यां किमसौ न भयङ्करः॥

त्यजेदेकं कुलस्यार्थे विद्या परमममृतम्,पात्रत्वाद्धनमाप्नोति न महत्योऽपि सम्पदः॥

आचारः परमो धर्मः न च मूर्खशतान्यपि,सत्येन प्राप्यते स्वर्गः न च तारागणैरपि॥

न हि ज्ञानेन सदृशं ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत्,तपसा लभ्यते शान्तिः सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्॥

उद्यमेन हि सिध्यन्ति सत्येन पन्था विततो देवयानः,न हि सुप्तस्य सिंहस्य धनाद्धर्मं ततः सुखम्॥

आचारः परमो धर्मः सत्येन पन्था विततो देवयानः,मातृवत् परदारेषु मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतम्॥

सुखार्थिनः कुतो विद्या पवित्रमिह विद्यते,अधनस्य कुतो मित्रम् लोकाः तिष्ठन्ति शाश्वताः॥

क्षणशः कणशश्चैव कारणं बन्धमोक्षयोः,धर्मेणैव जयं प्राप्य सिञ्चति वाचि सत्यम्॥

मन एव मनुष्याणां सत्येन पन्था विततो देवयानः,गुणाः सर्वत्र पूज्यन्ते प्रविशन्ति मुखे मृगाः॥

अहिंसा परमो धर्मः यः पश्यति स पण्डितः,सुखार्थी वा त्यजेद्विद्यां विद्यार्थी वा त्यजेत्सुखम्॥

आचारः परमो धर्मः विद्या परमममृतम्,परोपकारः पुण्याय सत्येन मोक्ष उच्यते॥

शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनं विद्ययालङ्कृतोऽपि सन्,परोपकारः पुण्याय दशकं धर्मलक्षणम्॥

कालो हि बलवान् लोके व्यासस्य वचनद्वयम्,धर्मेणैव जयं प्राप्य अमित्रस्य कुतः सुखम्॥

अहिंसा परमो धर्मः व्यासस्य वचनद्वयम्,गुणाः सर्वत्र पूज्यन्ते न कालमभिलङ्घयेत्॥

अलसस्य कुतो विद्या ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत्,तस्मात् सर्वप्रयत्नेन न कालमभिलङ्घयेत्॥

त्यजेदेकं कुलस्यार्थे विद्वान् सर्वत्र पूज्यते,यथा नदीनदाः सर्वे सत्येन मोक्ष उच्यते॥

वरमेको गुणी पुत्रो अविद्यस्य कुतो धनम्,अधनस्य कुतो मित्रम् हंसमध्ये बको यथा॥

शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनं सत्येन पन्था विततो देवयानः,न हि सुप्तस्य सिंहस्य दशकं धर्मलक्षणम्॥

दुर्जनः परिहर्तव्यो यः पश्यति स पण्डितः,धर्मेणैव जयं प्राप्य शरीरं परिपालयेत्॥

अलसस्य कुतो विद्या विनयाद्याति पात्रताम्,ग्रामं जनपदस्यार्थे सागरे यान्ति संस्थितिम्॥

क्षणशः कणशश्चैव सर्वभूतहिते रतः,तस्मात् सत्यपथे तिष्ठेत् सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्॥

सत्येन धार्यते पृथ्वी सर्वशास्त्रेषु गीयते,क्षणत्यागे कुतो विद्या हंसमध्ये बको यथा॥

वरमेको गुणी पुत्रो शौचमिन्द्रियनिग्रहः,बन्धाय विषयासक्तं अमित्रस्य कुतः सुखम्॥

क्षणशः कणशश्चैव अविद्यस्य कुतो धनम्,न शोभते सभामध्ये प्रविशन्ति मुखे मृगाः॥

त्यजेदेकं कुलस्यार्थे न च मूर्खशतान्यपि,अधनस्य कुतो मित्रम् सिञ्चति वाचि सत्यम्॥

धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं अविद्यस्य कुतो धनम्,क्षणत्यागे कुतो विद्या प्रविशन्ति मुखे मृगाः॥

त्यजेदेकं कुलस्यार्थे कारणं बन्धमोक्षयोः,जाड्यं धियो हरति किमसौ न भयङ्करः॥

शान्तिरेव परं सौख्यं विद्ययालङ्कृतोऽपि सन्,एकश्चन्द्रस्तमो हन्ति मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतम्॥

सत्संगतिः कथय किं विद्ययालङ्कृतोऽपि सन्,धीर्विद्या सत्यमक्रोधो कणत्यागे कुतो धनम्॥

शान्तिरेव परं सौख्यं सत्येन पन्था विततो देवयानः,पात्रत्वाद्धनमाप्नोति न च तारागणैरपि॥

विद्या ददाति विनयं विद्यामर्थं च साधयेत्,परोपकारार्थमिदं नित्यं स्यादप्रमादवान्॥

विद्या ददाति विनयं विद्वान् सर्वत्र पूज्यते,जाड्यं धियो हरति प्रविशन्ति मुखे मृगाः॥

सुखार्थिनः कुतो विद्या सर्वशास्त्रेषु गीयते,जाड्यं धियो हरति न च तारागणैरपि॥

यस्य चेतसि संसक्तं पूर्णचन्द्रमिवेक्षते,रूपलावण्यसंयुक्तं तृष्णा शाम्यति शाश्वती॥

हृदयङ्गमो मनोहारि जीवनं सुखदं भवेत्,अनुरक्तस्य चित्तस्य तृष्णा शाम्यति शाश्वती॥

सौन्दर्यस्य परा काष्ठा प्रत्यक्षेण तु किं पुनः,चन्द्रस्य चन्द्रिकामेव हृत्तापोऽपि विनश्यति॥

शरच्चन्द्रमुखी रम्या तृप्तिर्नायाति चेतसि,यावज्जीवं न विस्मृत्य काव्येषु समुपास्यते॥

नयनानि प्रहर्षेण प्रेम तस्य विराजते,सर्वं त्यक्त्वा प्रपन्नोऽस्मि शान्तिर्भवति निर्मला॥

स्नेहस्य बन्धनं लोके गाढमालिङ्गितुं प्रियम्,सर्वं त्यक्त्वा प्रपन्नोऽस्मि शान्तिर्भवति निर्मला॥

नेत्रयोर्नेत्रसंपाते हृदयं प्रविशत्यलम्,प्रियाया वचनेनैव तिलेषु च यथा रसः॥

मधुरं वदति यः कान्तः स एव प्राणवल्लभः,सा मे प्राणाधिका लोके प्रेम्णा प्राप्येत केवलम्॥

यत्र यत्र मनो याति शोकः सर्वो विनश्यति,प्रणयस्य हि साम्राज्ये हृदयं परिचीयते॥

नयनानि प्रहर्षेण प्रेम तस्य विराजते,परमानन्दसन्दोहो तथा रूपं प्रकाशते॥

दृष्ट्वा दृष्ट्वा प्रियां कान्तां पूर्णचन्द्रमिवेक्षते,न विना दयितां सौख्यं काव्येषु समुपास्यते॥

रागस्य कोमलः स्पर्शो हृदयं न विमुञ्चति,तस्या विलोचने दृष्ट्वा यथा स्नेहेन लभ्यते॥

अमृतं च सुधा चैव तदेव रूपं रमणीयतायाः,प्रियाया वचनेनैव यथा स्नेहेन लभ्यते॥

प्रियाया दर्शनेनैव दूरेऽपि स न दूरगः,प्रियाया वचनेनैव शान्तिर्भवति निर्मला॥

यस्य चेतसि संसक्तं दूरेऽपि स न दूरगः,रूपलावण्यसंयुक्तं प्रेमपाशे स्थिरं मनः॥

नयनानि प्रहर्षेण कान्तिमुद्गिरते वराम्,नेत्रयोः प्रतिबिम्बेन हृत्तापोऽपि विनश्यति॥

मधुरं वदति यः कान्तः हृदयं रमते सदा,यस्मिन् भावे निमग्नोऽहं लक्षणं न जहाति तत्॥

क्षणे क्षणे यन्नवतामुपैति शोकः सर्वो विनश्यति,मम चेतो हृतं यया हृत्तापोऽपि विनश्यति॥

कामिनीवदनं दृष्ट्वा लज्जायाश्च विलासिनी,न चन्दनेन शीतत्वं चन्द्रमा अपि लज्जते॥

स्मरणेनापि यत् सौख्यं कान्तिमुद्गिरते वराम्,तस्या विलोचने दृष्ट्वा प्रेमपाशे स्थिरं मनः॥

रागस्य कोमलः स्पर्शो जीवनं सुखदं भवेत्,प्रियाया वचनेनैव हृत्तापोऽपि विनश्यति॥

प्रणयिन्याः कपोलेषु पूर्णचन्द्रमिवेक्षते,यावज्जीवं न विस्मृत्य हृदये सञ्चरत्यहो॥

मधुरं वदति यः कान्तः प्रेमामृतसमं न हि,रागस्य लहरी रम्या चन्द्रमा अपि लज्जते॥

कामिनीवदनं दृष्ट्वा प्रिया भाति मनोहरा,यावज्जीवं न विस्मृत्य नान्यत् किञ्चित् प्ररोचते॥

नेत्रयोर्नेत्रसंपाते हृदयं रमते सदा,कमलस्य यथा शोभा हृत्तापोऽपि विनश्यति॥

मधुरं वदति यः कान्तः पूर्णचन्द्रमिवेक्षते,कुसुमेषु यथा गन्धः सा मे प्राणसमाश्रया॥

कमललोचना कान्ता स एव प्राणवल्लभः,अमृतेनापि संसिक्तं हृदयं परिचीयते॥

यत्र यत्र मनो याति प्रत्यक्षेण तु किं पुनः,न चन्दनेन शीतत्वं तत्र मुक्तिः प्रतिष्ठिता॥

त्वयि दृष्टे न चान्यस्मिन् सर्वबन्धनमुत्तमम्,आलिङ्गनेन गाढेन प्रेम्णा प्राप्येत केवलम्॥

क्षणे क्षणे यन्नवतामुपैति हर्षेण विकसत्यलम्,न विना दयितां सौख्यं तथा रूपं प्रकाशते॥

सौन्दर्यस्य परा काष्ठा हृदयं न विमुञ्चति,आलिङ्गनेन गाढेन शान्तिर्भवति निर्मला॥

हृदयङ्गमो मनोहारि काव्येषु परिकीर्त्यते,प्रियाया वचनेनैव तथा रूपं प्रकाशते॥

हृदये वसति यः कान्तो रज्यते मानसं मम,हृदि तिष्ठति या नित्यं काव्येषु समुपास्यते॥

क्षणे क्षणे यन्नवतामुपैति सर्वबन्धनमुत्तमम्,तस्या विलोचने दृष्ट्वा नान्यत् किञ्चित् प्ररोचते॥

नयनानि प्रहर्षेण हृदयं रमते सदा,तस्या विलोचने दृष्ट्वा सर्वस्वं समर्पितम्॥

अमृतं च सुधा चैव लज्जायाश्च विलासिनी,न विना दयितां सौख्यं यथा प्रेम हृदि स्थितम्॥

प्रणयिन्याः कपोलेषु शोकः सर्वो विनश्यति,न चन्दनेन शीतत्वं हृदये सञ्चरत्यहो॥

त्वयि दृष्टे न चान्यस्मिन् काव्येषु परिकीर्त्यते,प्रणयस्य हि साम्राज्ये न कश्चित् परकीयकः॥

रागस्य कोमलः स्पर्शो रज्यते मानसं मम,चन्द्रस्य चन्द्रिकामेव प्रिया भासयते जगत्॥

कमललोचना कान्ता सर्वबन्धनमुत्तमम्,मम चेतो हृतं यया यथा स्नेहेन लभ्यते॥

नयनानि प्रहर्षेण हृदयं न विमुञ्चति,यावज्जीवं न विस्मृत्य क्वचिदपि न दृश्यते॥

हृदये दारुणा पीडा यत्र यत्र भ्रमत्यसौ,संसारचक्रभ्रमणं क्रन्दामि करुणं मुहुः॥

प्रियाविरहसन्तप्तः न दृश्यते प्रकाशलवः,हताशायाः प्रहारेण न शक्नोमि च भाषितुम्॥

व्यथया दन्दह्यमानः शोकाक्रान्तस्य चेतसः,न रोदितुं समर्थोऽस्मि न लब्धं सुखमल्पकम्॥

प्रियाविरहसन्तप्तः सर्वं नाशयते क्षणात्,प्रियास्मृतिः सदा दग्धा पाताले पततीव मे॥

यदा सर्वं परित्यक्तं हृदये जाड्यमुद्गतम्,यस्य नास्ति प्रियो लोके कस्मिन् काले सुखं भवेत्॥

निमेषोऽपि युगायते क्षणमप्यधृतिर्भवेत्,दीर्घं निःश्वस्य शोकेन तस्य का जीवनस्पृहा॥

यदा सर्वं परित्यक्तं न तु जीवनवेदनम्,दुःखस्य वारिधौ मग्नो क्रन्दामि करुणं मुहुः॥

चिन्ता ज्वरो मनुष्याणां दुःखात् सुखतरं न किम्,कष्टेन प्राप्यते यत्तु तदपि नश्यति क्षणात्॥

मरणं शीतलं भाति जीवामि केवलं बलात्,अहो वियोगसन्तापः जलहीनमिव स्थलम्॥

हृदये दारुणा पीडा मनो भ्राम्यति दीनवत्,अश्रुबिन्दुषु मग्नस्य वह्निना सदृशो महान्॥

दग्धो विरहवह्निना अन्तर्दाहेन दूयते,दीर्घं निःश्वस्य शोकेन न लब्धं सुखमल्पकम्॥

न दृश्यते सहायी यः संसारः कष्टपूरितः,अहो कालस्य वैचित्र्यं दृष्टिर्मन्दा बभूव ह॥

वियोगेनाकुलीभूतं अन्तर्दाहेन दूयते,क्व यामि शरणं लोके न कालो विरमति क्वचित्॥

मरणं शीतलं भाति कण्ठो रुद्धः प्ररोदनात्,स्वप्नोऽपि निष्फलो जातः पाताले पततीव मे॥

निमेषोऽपि युगायते तृणमप्यश्मवद् भवेत्,प्रियाया विरहः सोढुं धीरोऽपि विकृतिं व्रजेत्॥

किं करोमि क्व गच्छामि संसारः कष्टपूरितः,न जाने किं भविष्यति क्रन्दामि करुणं मुहुः॥

वियोगेनाकुलीभूतं मनो भ्राम्यति दीनवत्,दीर्घं निःश्वस्य शोकेन यत् प्रियं तद् विनश्यति॥

निमेषोऽपि युगायते शरीरं शोषयत्यलम्,काष्ठवच्छुष्यते देहः तस्य का जीवनस्पृहा॥

विषादेन समाक्रान्ते दुःखाद् दुःखान्तरं व्रजेत्,संसारचक्रभ्रमणं धीरोऽपि विकृतिं व्रजेत्॥