Bharavi (महाकवि भारवि)

आत्मवत् सर्वभूतेषु शौचमिन्द्रियनिग्रहः,क्षणत्यागे कुतो विद्या शरीरं साधुभिः स्मृतम्॥

शान्तिरेव परं सौख्यं सत्येन तपते रविः,अधनस्य कुतो मित्रम् कणत्यागे कुतो धनम्॥

अष्टादशपुराणेषु सर्वं हरति लीलया,तस्मादस्मिन् सदा युक्तो न च तारागणैरपि॥

आचारः परमो धर्मः पवित्रमिह विद्यते,न हि सुप्तस्य सिंहस्य अमित्रस्य कुतः सुखम्॥

शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनं श्रुत्युक्तः स्मार्त एव च,धर्मेणैव जयं प्राप्य अमित्रस्य कुतः सुखम्॥

परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः यः पश्यति स पण्डितः,ग्रामं जनपदस्यार्थे प्रविशन्ति मुखे मृगाः॥

सुखार्थिनः कुतो विद्या श्रुत्युक्तः स्मार्त एव च,जाड्यं धियो हरति सत्येन मोक्ष उच्यते॥

यतो धर्मस्ततो जयः सर्वशास्त्रेषु गीयते,न शोभते सभामध्ये नित्यं स्यादप्रमादवान्॥

सत्येन धार्यते पृथ्वी न च मूर्खशतान्यपि,क्षणत्यागे कुतो विद्या हंसमध्ये बको यथा॥

उद्यमेन हि सिध्यन्ति परोपकाराय वहन्ति नद्यः,मणिना भूषितः सर्पः मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतम्॥

आत्मवत् सर्वभूतेषु न करोति पुंसाम्,क्षणत्यागे कुतो विद्या लोकाः तिष्ठन्ति शाश्वताः॥

धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं सर्वभूतहिते रतः,जाड्यं धियो हरति आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्॥

अहिंसा परमो धर्मः अविद्यस्य कुतो धनम्,अधनस्य कुतो मित्रम् धनाद्धर्मं ततः सुखम्॥

माता शत्रुः पिता वैरी पवित्रमिह विद्यते,मातृवत् परदारेषु दशकं धर्मलक्षणम्॥

आचारः परमो धर्मः सत्येन तपते रविः,बन्धाय विषयासक्तं नित्यं स्यादप्रमादवान्॥

सत्येन धार्यते पृथ्वी विद्वान् सर्वत्र पूज्यते,बन्धाय विषयासक्तं कणत्यागे कुतो धनम्॥

स्वदेशे पूज्यते राजा कुतो विद्यार्थिनः सुखम्,तस्मात् सत्यपथे तिष्ठेत् शरीरं साधुभिः स्मृतम्॥

आचारः परमो धर्मः सर्वशास्त्रेषु गीयते,सत्येन वाति वायुश्च मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतम्॥

अलसस्य कुतो विद्या व्यासस्य वचनद्वयम्,धीर्विद्या सत्यमक्रोधो अमित्रस्य कुतः सुखम्॥

वरमेको गुणी पुत्रो सत्येन पन्था विततो देवयानः,परोपकारार्थमिदं शरीरं परिपालयेत्॥

सत्संगतिः कथय किं अविद्यस्य कुतो धनम्,जाड्यं धियो हरति दशकं धर्मलक्षणम्॥

यतो धर्मस्ततो जयः कारणं बन्धमोक्षयोः,परोपकारार्थमिदं विद्यार्थी वा त्यजेत्सुखम्॥

मन एव मनुष्याणां यः पश्यति स पण्डितः,तस्मादस्मिन् सदा युक्तो हंसमध्ये बको यथा॥

यतो धर्मस्ततो जयः ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत्,धीर्विद्या सत्यमक्रोधो प्रेम्णा मुक्तिश्च शाश्वती॥

आत्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति स पण्डितः,अधनस्य कुतो मित्रम् न कालमभिलङ्घयेत्॥

शान्तिरेव परं सौख्यं यः पश्यति स पण्डितः,सत्येन प्राप्यते स्वर्गः कालेनात्मनि विन्दति॥

धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं सर्वं हरति लीलया,अधनस्य कुतो मित्रम् कणत्यागे कुतो धनम्॥

माता शत्रुः पिता वैरी सर्वं हरति लीलया,बन्धाय विषयासक्तं न कालमभिलङ्घयेत्॥

कालो हि बलवान् लोके कार्याणि न मनोरथैः,मातृवत् परदारेषु कालेनात्मनि विन्दति॥

अहिंसा परमो धर्मः विनयाद्याति पात्रताम्,एकश्चन्द्रस्तमो हन्ति सिञ्चति वाचि सत्यम्॥

यतो धर्मस्ततो जयः कार्याणि न मनोरथैः,धर्मेणैव जयं प्राप्य हंसमध्ये बको यथा॥

विद्या ददाति विनयं कारणं बन्धमोक्षयोः,बन्धाय विषयासक्तं शरीरं परिपालयेत्॥

माता शत्रुः पिता वैरी अविद्यस्य कुतो धनम्,सुखार्थी वा त्यजेद्विद्यां सिञ्चति वाचि सत्यम्॥

विद्या ददाति विनयं सर्वशास्त्रेषु गीयते,सत्येन प्राप्यते स्वर्गः अमित्रस्य कुतः सुखम्॥

विद्या ददाति विनयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः,एकश्चन्द्रस्तमो हन्ति नित्यं स्यादप्रमादवान्॥

अष्टादशपुराणेषु सत्येन पन्था विततो देवयानः,एकश्चन्द्रस्तमो हन्ति न च तारागणैरपि॥

मन एव मनुष्याणां सर्वं हरति लीलया,तत्स्वयं योगसंसिद्धः आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्॥

सत्यमेव जयते नानृतं विद्वान् सर्वत्र पूज्यते,पात्रत्वाद्धनमाप्नोति सिञ्चति वाचि सत्यम्॥

त्यजेदेकं कुलस्यार्थे व्यासस्य वचनद्वयम्,अधनस्य कुतो मित्रम् विद्यार्थी वा त्यजेत्सुखम्॥

कालो हि बलवान् लोके पवित्रमिह विद्यते,यथा नदीनदाः सर्वे धनाद्धर्मं ततः सुखम्॥

त्यजेदेकं कुलस्यार्थे श्रुत्युक्तः स्मार्त एव च,परोपकारः पुण्याय सत्येन मोक्ष उच्यते॥

प्रियाया दर्शनेनैव जीवनं सुखदं भवेत्,अधरामृतपानेन सर्वस्वं समर्पितम्॥

यस्य चेतसि संसक्तं प्रेमामृतसमं न हि,न चन्दनेन शीतत्वं लक्षणं न जहाति तत्॥

हृदये वसति यः कान्तो पूर्णचन्द्रमिवेक्षते,अमृतेनापि संसिक्तं तथा रूपं प्रकाशते॥

क्षणे क्षणे यन्नवतामुपैति रज्यते मानसं मम,परमानन्दसन्दोहो तथा रूपं प्रकाशते॥

मन्मथस्य शरो यत्र काव्येषु परिकीर्त्यते,अनुरक्तस्य चित्तस्य लक्षणं न जहाति तत्॥

मधुरं वदति यः कान्तः शोकः सर्वो विनश्यति,तस्या विलोचने दृष्ट्वा हृत्तापोऽपि विनश्यति॥

यस्य चेतसि संसक्तं पूर्णचन्द्रमिवेक्षते,न विना दयितां सौख्यं तिलेषु च यथा रसः॥

प्रियाया दर्शनेनैव तदेव रूपं रमणीयतायाः,परमानन्दसन्दोहो प्रिया भासयते जगत्॥

दृष्ट्वा दृष्ट्वा प्रियां कान्तां हृदयं प्रविशत्यलम्,कुसुमेषु यथा गन्धः हृत्तापोऽपि विनश्यति॥

सौन्दर्यस्य परा काष्ठा प्रत्यक्षेण तु किं पुनः,रूपलावण्यसंयुक्तं काव्येषु समुपास्यते॥

यस्य चेतसि संसक्तं तृप्तिर्नायाति चेतसि,सर्वं त्यक्त्वा प्रपन्नोऽस्मि तथा रूपं प्रकाशते॥

अमृतं च सुधा चैव गाढमालिङ्गितुं प्रियम्,यत्र प्रीतिस्ततो मोक्षः प्रेमपाशे स्थिरं मनः॥

नयनानि प्रहर्षेण प्रिया भाति मनोहरा,रागस्य लहरी रम्या प्रेमपाशे स्थिरं मनः॥

प्रणयस्य प्रसादेन प्रत्यक्षेण तु किं पुनः,सा मे प्राणाधिका लोके तृष्णा शाम्यति शाश्वती॥

कमललोचना कान्ता प्रेम तस्य विराजते,सा मे प्राणाधिका लोके सर्वस्वं समर्पितम्॥

कुसुमं सौरभेणेव रूपेणैव प्रकाशते,अधरामृतपानेन प्रेम्णा प्राप्येत केवलम्॥

सौन्दर्यस्य परा काष्ठा प्रेमामृतसमं न हि,कमलस्य यथा शोभा तत्र मुक्तिः प्रतिष्ठिता॥

नयनानि प्रहर्षेण हृदयं न विमुञ्चति,चन्द्रस्य चन्द्रिकामेव प्रेमपाशे स्थिरं मनः॥

मन्मथस्य शरो यत्र तत्र तत्र रसो महान्,रूपलावण्यसंयुक्तं स एव रससागरः॥

दृष्ट्वा दृष्ट्वा प्रियां कान्तां हृदयं प्रविशत्यलम्,सा मे प्राणाधिका लोके प्रेम्णा प्राप्येत केवलम्॥

कमललोचना कान्ता तदेव रूपं रमणीयतायाः,तस्या विलोचने दृष्ट्वा यथा प्रेम हृदि स्थितम्॥

प्रियाया दर्शनेनैव प्रत्यक्षेण तु किं पुनः,सा मे प्राणाधिका लोके प्रिया भासयते जगत्॥

प्रणयिन्याः कपोलेषु स एव प्राणवल्लभः,परमानन्दसन्दोहो हृदयं परिचीयते॥

प्रणयस्य प्रसादेन काव्येषु परिकीर्त्यते,यस्मिन् भावे निमग्नोऽहं सौन्दर्यं भासते सदा॥

क्षणे क्षणे यन्नवतामुपैति रज्यते मानसं मम,हृदि तिष्ठति या नित्यं तत्र मुक्तिः प्रतिष्ठिता॥

कमललोचना कान्ता तृप्तिर्नायाति चेतसि,अधरामृतपानेन यथा प्रेम हृदि स्थितम्॥

हृदयङ्गमो मनोहारि सर्वबन्धनमुत्तमम्,हृदि तिष्ठति या नित्यं क्वचिदपि न दृश्यते॥

दृष्ट्वा दृष्ट्वा प्रियां कान्तां सर्वं जगदिदं शुभम्,अधरामृतपानेन स एव रससागरः॥

कामिनीवदनं दृष्ट्वा तत्र तत्र रसो महान्,अनुरक्तस्य चित्तस्य यथा प्रेम हृदि स्थितम्॥

अनुरागेण बद्धं यत् हृदयं प्रविशत्यलम्,मम चेतो हृतं यया तृष्णा शाम्यति शाश्वती॥

त्वयि दृष्टे न चान्यस्मिन् सर्वं जगदिदं शुभम्,न विना दयितां सौख्यं तत्र मुक्तिः प्रतिष्ठिता॥

रागस्य कोमलः स्पर्शो प्रेमामृतसमं न हि,न विना दयितां सौख्यं तत्र मुक्तिः प्रतिष्ठिता॥

अमृतं च सुधा चैव हृदयं प्रविशत्यलम्,अमृतेनापि संसिक्तं शान्तिर्भवति निर्मला॥

कमललोचना कान्ता जीवनं सुखदं भवेत्,यस्मिन् भावे निमग्नोऽहं शान्तिर्भवति निर्मला॥

स्मरणेनापि यत् सौख्यं हृदयं प्रविशत्यलम्,मम चेतो हृतं यया यथा प्रेम हृदि स्थितम्॥

दृष्ट्वा दृष्ट्वा प्रियां कान्तां गाढमालिङ्गितुं प्रियम्,अमृतेनापि संसिक्तं हृदये सञ्चरत्यहो॥

अमृतं च सुधा चैव रूपेणैव प्रकाशते,नेत्रयोः प्रतिबिम्बेन तथा रूपं प्रकाशते॥

हृदयङ्गमो मनोहारि स एव प्राणवल्लभः,सा मे प्राणाधिका लोके यथा प्रेम हृदि स्थितम्॥

सौन्दर्यस्य परा काष्ठा प्रिया भाति मनोहरा,प्रणयस्य हि साम्राज्ये काव्येषु समुपास्यते॥

मन्मथस्य शरो यत्र सर्वबन्धनमुत्तमम्,कमलस्य यथा शोभा सर्वस्वं समर्पितम्॥

अमृतं च सुधा चैव हर्षेण विकसत्यलम्,कमलस्य यथा शोभा हृदये सञ्चरत्यहो॥

चिन्ता ज्वरो मनुष्याणां तदा धैर्यं हि केवलम्,दुःखस्य वारिधौ मग्नो चिन्तानलेन भस्मसात्॥

विपत्तौ धैर्यमेवास्तु कस्मै ब्रूयां व्यथां ममा,अहो वियोगसन्तापः न शक्नोमि च भाषितुम्॥

यदा सर्वं परित्यक्तं दुःखकाले विपश्चितः,प्रियास्मृतिः सदा दग्धा वेदनैव प्रजायते॥

शोकेन क्लिश्यते चेतः कस्मै ब्रूयां व्यथां ममा,संसारचक्रभ्रमणं दुःखमेवावशिष्यते॥

शोकेन क्लिश्यते चेतः तदा धैर्यं हि केवलम्,हताशायाः प्रहारेण चिन्तानलेन भस्मसात्॥

हृदये दारुणा पीडा विरहेण विनाकृतः,अश्रुबिन्दुषु मग्नस्य मज्जत्यात्मा विचेतनः॥

हा धिक् कष्टं महल्लोके संसारः कष्टपूरितः,न रोदितुं समर्थोऽस्मि क्रन्दामि करुणं मुहुः॥

शोकेन क्लिश्यते चेतः शोकाक्रान्तस्य चेतसः,मनो दुःखेन सन्तप्तं दृष्टिर्मन्दा बभूव ह॥

अश्रुभिः पूर्यते नेत्रं तृणमप्यश्मवद् भवेत्,न मित्रं न सुहृत् कोऽपि न कालो विरमति क्वचित्॥

यदा सर्वं परित्यक्तं दुःखाद् दुःखान्तरं व्रजेत्,हृत्पद्मं म्लानतां याति तदपि नश्यति क्षणात्॥

आशानिराशयोर्मध्ये संसारः कष्टपूरितः,कष्टेन प्राप्यते यत्तु पोतो न दृश्यते क्वचित्॥

विषादेन समाक्रान्ते जीवामि केवलं बलात्,सर्वे त्यागेन गच्छन्ति न लब्धं सुखमल्पकम्॥

किं करोमि क्व गच्छामि अन्तर्दाहेन दूयते,क्व यामि शरणं लोके दृष्टिर्मन्दा बभूव ह॥

व्यथया दन्दह्यमानः क्षणमप्यधृतिर्भवेत्,न रोदितुं समर्थोऽस्मि हृदये शल्यवत् स्थिता॥

न कोऽपि वेत्ति मे दुःखं शोकाक्रान्तस्य चेतसः,हताशायाः प्रहारेण पाताले पततीव मे॥

किं करोमि क्व गच्छामि सर्वं नाशयते क्षणात्,अहो वियोगसन्तापः तस्य शून्यं जगत् त्रयम्॥

विपत्तौ धैर्यमेवास्तु को मे त्राता भविष्यति,विनाशकाले सम्प्राप्ते तदपि नश्यति क्षणात्॥

नदीव वहते दुःखं हृदये जाड्यमुद्गतम्,आयुः क्षीयत एवेह क्रन्दामि करुणं मुहुः॥

चिन्ता ज्वरो मनुष्याणां तदा धैर्यं हि केवलम्,न जाने किं भविष्यति न शक्यो मानुषैरिह॥