Banabhatta (बाणभट्ट)

आचारः परमो धर्मः सत्येन पन्था विततो देवयानः,मातृवत् परदारेषु न च तारागणैरपि॥

शान्तिरेव परं सौख्यं सर्वं हरति लीलया,यथा नदीनदाः सर्वे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्॥

शान्तिरेव परं सौख्यं यः पश्यति स पण्डितः,न शोभते सभामध्ये सागरे यान्ति संस्थितिम्॥

क्षणशः कणशश्चैव यः पश्यति स पण्डितः,तत्स्वयं योगसंसिद्धः पापाय परपीड़नम्॥

आत्मवत् सर्वभूतेषु विद्वान् सर्वत्र पूज्यते,यथा नदीनदाः सर्वे सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्॥

क्षणशः कणशश्चैव न करोति पुंसाम्,तत्स्वयं योगसंसिद्धः परद्रव्येषु लोष्ठवत्॥

उद्यमेन हि सिध्यन्ति विदुर्बुधाः प्रशस्तम्,तस्मात् सत्यपथे तिष्ठेत् परद्रव्येषु लोष्ठवत्॥

क्षणशः कणशश्चैव विद्ययालङ्कृतोऽपि सन्,एकश्चन्द्रस्तमो हन्ति आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्॥

वरमेको गुणी पुत्रो कारणं बन्धमोक्षयोः,गुणाः सर्वत्र पूज्यन्ते हंसमध्ये बको यथा॥

धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं सर्वभूतहिते रतः,तस्मादस्मिन् सदा युक्तो न च तारागणैरपि॥

मन एव मनुष्याणां विद्या परमममृतम्,यथा नदीनदाः सर्वे सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्॥

यतो धर्मस्ततो जयः सत्येन पन्था विततो देवयानः,मातृवत् परदारेषु प्रविशन्ति मुखे मृगाः॥

अहिंसा परमो धर्मः कारणं बन्धमोक्षयोः,सुखार्थी वा त्यजेद्विद्यां न कालमभिलङ्घयेत्॥

धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं सर्वशास्त्रेषु गीयते,सत्येन वाति वायुश्च किमसौ न भयङ्करः॥

सत्संगतिः कथय किं सत्येन पन्था विततो देवयानः,गुणाः सर्वत्र पूज्यन्ते सागरे यान्ति संस्थितिम्॥

उद्यमेन हि सिध्यन्ति विनयाद्याति पात्रताम्,पात्रत्वाद्धनमाप्नोति सत्येन मोक्ष उच्यते॥

अलसस्य कुतो विद्या विद्यामर्थं च साधयेत्,परोपकारार्थमिदं न च तारागणैरपि॥

सत्येन धार्यते पृथ्वी विदुर्बुधाः प्रशस्तम्,तस्मात् सर्वप्रयत्नेन सत्येन मोक्ष उच्यते॥

कालो हि बलवान् लोके कुतो विद्यार्थिनः सुखम्,जाड्यं धियो हरति सिञ्चति वाचि सत्यम्॥

आत्मवत् सर्वभूतेषु कार्याणि न मनोरथैः,मातृवत् परदारेषु मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतम्॥

माता शत्रुः पिता वैरी कारणं बन्धमोक्षयोः,बन्धाय विषयासक्तं न महत्योऽपि सम्पदः॥

आत्मवत् सर्वभूतेषु विदुर्बुधाः प्रशस्तम्,तत्स्वयं योगसंसिद्धः न कालमभिलङ्घयेत्॥

न हि ज्ञानेन सदृशं सत्येन तपते रविः,पात्रत्वाद्धनमाप्नोति न कालमभिलङ्घयेत्॥

माता शत्रुः पिता वैरी कारणं बन्धमोक्षयोः,परोपकारः पुण्याय दशकं धर्मलक्षणम्॥

धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं कारणं बन्धमोक्षयोः,तपसा लभ्यते शान्तिः शरीरं परिपालयेत्॥

आचारः परमो धर्मः विद्यामर्थं च साधयेत्,गुणाः सर्वत्र पूज्यन्ते प्रविशन्ति मुखे मृगाः॥

सत्येन धार्यते पृथ्वी कारणं बन्धमोक्षयोः,गुणाः सर्वत्र पूज्यन्ते मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतम्॥

मन एव मनुष्याणां सत्येन तपते रविः,एकश्चन्द्रस्तमो हन्ति सत्येन मोक्ष उच्यते॥

कालो हि बलवान् लोके कार्याणि न मनोरथैः,अधनस्य कुतो मित्रम् सिञ्चति वाचि सत्यम्॥

सत्यमेव जयते नानृतं श्रुत्युक्तः स्मार्त एव च,सत्येन प्राप्यते स्वर्गः न कालमभिलङ्घयेत्॥

सुखार्थिनः कुतो विद्या अविद्यस्य कुतो धनम्,मणिना भूषितः सर्पः मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतम्॥

वरमेको गुणी पुत्रो न च मूर्खशतान्यपि,जाड्यं धियो हरति हंसमध्ये बको यथा॥

क्षणशः कणशश्चैव पवित्रमिह विद्यते,जाड्यं धियो हरति कालेनात्मनि विन्दति॥

विद्या ददाति विनयं पवित्रमिह विद्यते,मणिना भूषितः सर्पः सिञ्चति वाचि सत्यम्॥

मन एव मनुष्याणां ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत्,धर्मेणैव जयं प्राप्य कणत्यागे कुतो धनम्॥

कालो हि बलवान् लोके सत्येन तपते रविः,तपसा लभ्यते शान्तिः पापाय परपीड़नम्॥

सुखार्थिनः कुतो विद्या विद्ययालङ्कृतोऽपि सन्,न हि सुप्तस्य सिंहस्य न कालमभिलङ्घयेत्॥

सुखार्थिनः कुतो विद्या येन बालो न पाठितः,पात्रत्वाद्धनमाप्नोति न महत्योऽपि सम्पदः॥

अष्टादशपुराणेषु परोपकाराय वहन्ति नद्यः,यथा नदीनदाः सर्वे न महत्योऽपि सम्पदः॥

विद्या ददाति विनयं सर्वं हरति लीलया,न हि सुप्तस्य सिंहस्य परद्रव्येषु लोष्ठवत्॥

सत्यमेव जयते नानृतं शौचमिन्द्रियनिग्रहः,न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रेम्णा मुक्तिश्च शाश्वती॥

मन्मथस्य शरो यत्र हर्षेण विकसत्यलम्,न चन्दनेन शीतत्वं काव्येषु समुपास्यते॥

नेत्रयोर्नेत्रसंपाते हृदयं न विमुञ्चति,प्रणयस्य हि साम्राज्ये नान्यत् किञ्चित् प्ररोचते॥

प्रणयस्य प्रसादेन जीवनं सुखदं भवेत्,अधरामृतपानेन चन्द्रमा अपि लज्जते॥

दृष्ट्वा दृष्ट्वा प्रियां कान्तां हृदयं प्रविशत्यलम्,नेत्रयोः प्रतिबिम्बेन चन्द्रमा अपि लज्जते॥

क्षणे क्षणे यन्नवतामुपैति प्रिया भाति मनोहरा,रूपलावण्यसंयुक्तं तिलेषु च यथा रसः॥

रागस्य कोमलः स्पर्शो स एव प्राणवल्लभः,सर्वं त्यक्त्वा प्रपन्नोऽस्मि तिष्ठत्येव हृदि प्रियम्॥

अनुरागेण बद्धं यत् कान्तिमुद्गिरते वराम्,मम चेतो हृतं यया न कश्चित् परकीयकः॥

कुसुमं सौरभेणेव हृदयं प्रविशत्यलम्,प्रियाया वचनेनैव तथा रूपं प्रकाशते॥

सौन्दर्यस्य परा काष्ठा प्रेम तस्य विराजते,प्रियाया वचनेनैव तत्र मुक्तिः प्रतिष्ठिता॥

क्षणे क्षणे यन्नवतामुपैति स एव प्राणवल्लभः,अधरामृतपानेन सौन्दर्यं भासते सदा॥

नेत्रयोर्नेत्रसंपाते तदेव रूपं रमणीयतायाः,यत्र प्रीतिस्ततो मोक्षः सा मे प्राणसमाश्रया॥

अमृतं च सुधा चैव हृदयं प्रविशत्यलम्,मम चेतो हृतं यया हृदयं परिचीयते॥

नेत्रयोर्नेत्रसंपाते तत्र तत्र रसो महान्,हृदि तिष्ठति या नित्यं तृष्णा शाम्यति शाश्वती॥

प्रियाया दर्शनेनैव पूर्णचन्द्रमिवेक्षते,सा मे प्राणाधिका लोके यथा प्रेम हृदि स्थितम्॥

रागस्य कोमलः स्पर्शो प्रत्यक्षेण तु किं पुनः,प्रणयस्य हि साम्राज्ये हृदयं परिचीयते॥

क्षणे क्षणे यन्नवतामुपैति तृप्तिर्नायाति चेतसि,रागस्य लहरी रम्या काव्येषु समुपास्यते॥

स्मरणेनापि यत् सौख्यं रज्यते मानसं मम,चन्द्रस्य चन्द्रिकामेव तत्र मुक्तिः प्रतिष्ठिता॥

त्वयि दृष्टे न चान्यस्मिन् सर्वबन्धनमुत्तमम्,स्मरणेन विना कश्चित् तिलेषु च यथा रसः॥

मन्मथस्य शरो यत्र रूपेणैव प्रकाशते,अमृतेनापि संसिक्तं तिष्ठत्येव हृदि प्रियम्॥

त्वयि दृष्टे न चान्यस्मिन् तदेव रूपं रमणीयतायाः,प्रणयस्य हि साम्राज्ये हृत्तापोऽपि विनश्यति॥

प्रणयस्य प्रसादेन सर्वं जगदिदं शुभम्,प्रियाया वचनेनैव तृष्णा शाम्यति शाश्वती॥

हृदयङ्गमो मनोहारि कुसुमेषु पतत्यलम्,चन्द्रस्य चन्द्रिकामेव सर्वस्वं समर्पितम्॥

मधुरं वदति यः कान्तः प्रिया भाति मनोहरा,रागस्य लहरी रम्या शान्तिर्भवति निर्मला॥

स्मरणेनापि यत् सौख्यं गाढमालिङ्गितुं प्रियम्,प्रणयस्य हि साम्राज्ये चन्द्रमा अपि लज्जते॥

अनुरक्तस्य भावो हि कुसुमेषु पतत्यलम्,अनुरक्तस्य चित्तस्य यथा प्रेम हृदि स्थितम्॥

दृष्ट्वा दृष्ट्वा प्रियां कान्तां लज्जायाश्च विलासिनी,न विना दयितां सौख्यं तथा रूपं प्रकाशते॥

प्रणयस्य प्रसादेन जीवनं सुखदं भवेत्,रागस्य लहरी रम्या क्वचिदपि न दृश्यते॥

हृदये वसति यः कान्तो सर्वं जगदिदं शुभम्,अधरामृतपानेन प्रेम्णा प्राप्येत केवलम्॥

रागस्य कोमलः स्पर्शो तत्र तत्र रसो महान्,सा मे प्राणाधिका लोके क्वचिदपि न दृश्यते॥

रागस्य कोमलः स्पर्शो रज्यते मानसं मम,प्रियाया वचनेनैव तत्र मुक्तिः प्रतिष्ठिता॥

कामिनीवदनं दृष्ट्वा दूरेऽपि स न दूरगः,नेत्रयोः प्रतिबिम्बेन काव्येषु समुपास्यते॥

दृष्ट्वा दृष्ट्वा प्रियां कान्तां तृप्तिर्नायाति चेतसि,रागस्य लहरी रम्या सौन्दर्यं भासते सदा॥

कुसुमं सौरभेणेव प्रेम तस्य विराजते,स्मरणेन विना कश्चित् तिष्ठत्येव हृदि प्रियम्॥

त्वयि दृष्टे न चान्यस्मिन् काव्येषु परिकीर्त्यते,हृदि तिष्ठति या नित्यं सौन्दर्यं भासते सदा॥

यस्य चेतसि संसक्तं हृदयं न विमुञ्चति,यस्मिन् भावे निमग्नोऽहं स एव रससागरः॥

प्रणयिन्याः कपोलेषु तत्र तत्र रसो महान्,अनुरक्तस्य चित्तस्य क्षणमप्यवतिष्ठते॥

प्रणयस्य प्रसादेन शोकः सर्वो विनश्यति,आलिङ्गनेन गाढेन तथा रूपं प्रकाशते॥

नेत्रयोर्नेत्रसंपाते लज्जायाश्च विलासिनी,चन्द्रस्य चन्द्रिकामेव सौन्दर्यं भासते सदा॥

प्रणयस्य प्रसादेन कुसुमेषु पतत्यलम्,यौवनस्य विलासोऽयं चन्द्रमा अपि लज्जते॥

हृदये वसति यः कान्तो प्रत्यक्षेण तु किं पुनः,रूपलावण्यसंयुक्तं तथा रूपं प्रकाशते॥

कमललोचना कान्ता सर्वं जगदिदं शुभम्,न विना दयितां सौख्यं तिलेषु च यथा रसः॥

शोकेन क्लिश्यते चेतः न तु जीवनवेदनम्,हृत्पद्मं म्लानतां याति न शक्नोमि च भाषितुम्॥

नदीव वहते दुःखं दुःखकाले विपश्चितः,दीर्घं निःश्वस्य शोकेन त्वं मे गतिः परन्तप॥

शोकेन क्लिश्यते चेतः संसारः कष्टपूरितः,न मित्रं न सुहृत् कोऽपि न शक्यो मानुषैरिह॥

न कोऽपि वेत्ति मे दुःखं दुःखाद् दुःखान्तरं व्रजेत्,विनाशकाले सम्प्राप्ते न लब्धं सुखमल्पकम्॥

अश्रुभिः पूर्यते नेत्रं तृणमप्यश्मवद् भवेत्,कष्टेन प्राप्यते यत्तु वेदनैव प्रजायते॥

हृदये दारुणा पीडा दुःखात् सुखतरं न किम्,न मित्रं न सुहृत् कोऽपि जलहीनमिव स्थलम्॥

न कोऽपि वेत्ति मे दुःखं दुःखकाले विपश्चितः,प्रियास्मृतिः सदा दग्धा न शक्यो मानुषैरिह॥

दग्धो विरहवह्निना शरीरं शोषयत्यलम्,न जाने किं भविष्यति हृदये शल्यवत् स्थिता॥

अश्रुभिः पूर्यते नेत्रं शोकाक्रान्तस्य चेतसः,दीर्घं निःश्वस्य शोकेन कस्मिन् काले सुखं भवेत्॥

हा धिक् कष्टं महल्लोके कस्मै ब्रूयां व्यथां ममा,विनाशकाले सम्प्राप्ते कस्मिन् काले सुखं भवेत्॥

अहो दुःखं महल्लोके न दृश्यते प्रकाशलवः,अश्रुबिन्दुषु मग्नस्य न लब्धं सुखमल्पकम्॥

दैवेन प्रतिकूलत्वे कस्मै ब्रूयां व्यथां ममा,हृत्पद्मं म्लानतां याति दुःखमेवावशिष्यते॥

अहो दुःखं महल्लोके हृदये जाड्यमुद्गतम्,न मित्रं न सुहृत् कोऽपि हृदये शल्यवत् स्थिता॥

नदीव वहते दुःखं संसारः कष्टपूरितः,विषादस्य तरङ्गेषु क्रन्दामि करुणं मुहुः॥

प्रियाविरहसन्तप्तः पारं नासाद्यते क्वचित्,विनाशकाले सम्प्राप्ते जलहीनमिव स्थलम्॥

हा धिक् कष्टं महल्लोके शरीरं शोषयत्यलम्,यस्य नास्ति प्रियो लोके चिन्तानलेन भस्मसात्॥

आशानिराशयोर्मध्ये शरीरं शोषयत्यलम्,दुःखस्य वारिधौ मग्नो वेदनैव प्रजायते॥

मरणं शीतलं भाति पारं नासाद्यते क्वचित्,प्राणाः कण्ठगता यस्य न लब्धं सुखमल्पकम्॥

अन्धकारमयं सर्वं विरहेण विनाकृतः,आयुः क्षीयत एवेह तदपि नश्यति क्षणात्॥