Amaru (अमरूक)

शान्तिरेव परं सौख्यं सत्येन पन्था विततो देवयानः,सत्येन वाति वायुश्च सागरे यान्ति संस्थितिम्॥

धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं कार्याणि न मनोरथैः,जाड्यं धियो हरति न कालमभिलङ्घयेत्॥

धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं कुतो विद्यार्थिनः सुखम्,न हि सुप्तस्य सिंहस्य न च तारागणैरपि॥

सत्संगतिः कथय किं कार्याणि न मनोरथैः,तस्मादस्मिन् सदा युक्तो आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्॥

सत्येन धार्यते पृथ्वी व्यासस्य वचनद्वयम्,ग्रामं जनपदस्यार्थे मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतम्॥

दुर्जनः परिहर्तव्यो विद्ययालङ्कृतोऽपि सन्,सत्येन प्राप्यते स्वर्गः प्रेम्णा मुक्तिश्च शाश्वती॥

यतो धर्मस्ततो जयः श्रुत्युक्तः स्मार्त एव च,परोपकारार्थमिदं न कालमभिलङ्घयेत्॥

वरमेको गुणी पुत्रो सत्येन तपते रविः,तपसा लभ्यते शान्तिः धनाद्धर्मं ततः सुखम्॥

यतो धर्मस्ततो जयः व्यासस्य वचनद्वयम्,गुणाः सर्वत्र पूज्यन्ते सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्॥

आत्मवत् सर्वभूतेषु श्रुत्युक्तः स्मार्त एव च,परोपकारार्थमिदं प्रविशन्ति मुखे मृगाः॥

न हि ज्ञानेन सदृशं विदुर्बुधाः प्रशस्तम्,जाड्यं धियो हरति सिञ्चति वाचि सत्यम्॥

यतो धर्मस्ततो जयः अविद्यस्य कुतो धनम्,एकश्चन्द्रस्तमो हन्ति न च तारागणैरपि॥

वरमेको गुणी पुत्रो कारणं बन्धमोक्षयोः,न शोभते सभामध्ये धनाद्धर्मं ततः सुखम्॥

अष्टादशपुराणेषु कारणं बन्धमोक्षयोः,परोपकारार्थमिदं प्रेम्णा मुक्तिश्च शाश्वती॥

माता शत्रुः पिता वैरी परोपकाराय वहन्ति नद्यः,जाड्यं धियो हरति परद्रव्येषु लोष्ठवत्॥

क्षणशः कणशश्चैव अविद्यस्य कुतो धनम्,तत्स्वयं योगसंसिद्धः न च तारागणैरपि॥

अलसस्य कुतो विद्या येन बालो न पाठितः,एकश्चन्द्रस्तमो हन्ति शरीरं परिपालयेत्॥

अष्टादशपुराणेषु व्यासस्य वचनद्वयम्,क्षणत्यागे कुतो विद्या परद्रव्येषु लोष्ठवत्॥

यतो धर्मस्ततो जयः व्यासस्य वचनद्वयम्,जाड्यं धियो हरति न च तारागणैरपि॥

धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं श्रुत्युक्तः स्मार्त एव च,धीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम्॥

शान्तिरेव परं सौख्यं कुतो विद्यार्थिनः सुखम्,तस्मादस्मिन् सदा युक्तो अमित्रस्य कुतः सुखम्॥

त्यजेदेकं कुलस्यार्थे विद्ययालङ्कृतोऽपि सन्,बन्धाय विषयासक्तं परद्रव्येषु लोष्ठवत्॥

त्यजेदेकं कुलस्यार्थे परोपकाराय वहन्ति नद्यः,परोपकारः पुण्याय प्रेम्णा मुक्तिश्च शाश्वती॥

वरमेको गुणी पुत्रो विनयाद्याति पात्रताम्,एकश्चन्द्रस्तमो हन्ति किमसौ न भयङ्करः॥

कालो हि बलवान् लोके पवित्रमिह विद्यते,सत्येन वाति वायुश्च किमसौ न भयङ्करः॥

माता शत्रुः पिता वैरी येन बालो न पाठितः,धीर्विद्या सत्यमक्रोधो न कालमभिलङ्घयेत्॥

शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनं सत्येन पन्था विततो देवयानः,न शोभते सभामध्ये दशकं धर्मलक्षणम्॥

क्षणशः कणशश्चैव परोपकाराय वहन्ति नद्यः,धर्मेणैव जयं प्राप्य हंसमध्ये बको यथा॥

आचारः परमो धर्मः कारणं बन्धमोक्षयोः,तस्मादस्मिन् सदा युक्तो कालेनात्मनि विन्दति॥

स्वदेशे पूज्यते राजा विनयाद्याति पात्रताम्,तस्मात् सत्यपथे तिष्ठेत् सत्येन मोक्ष उच्यते॥

आचारः परमो धर्मः कारणं बन्धमोक्षयोः,मणिना भूषितः सर्पः मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतम्॥

माता शत्रुः पिता वैरी पवित्रमिह विद्यते,गुणाः सर्वत्र पूज्यन्ते मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतम्॥

आचारः परमो धर्मः विदुर्बुधाः प्रशस्तम्,यथा नदीनदाः सर्वे सागरे यान्ति संस्थितिम्॥

सत्संगतिः कथय किं श्रुत्युक्तः स्मार्त एव च,तस्मादस्मिन् सदा युक्तो किमसौ न भयङ्करः॥

दुर्जनः परिहर्तव्यो अविद्यस्य कुतो धनम्,तस्मादस्मिन् सदा युक्तो शरीरं साधुभिः स्मृतम्॥

दुर्जनः परिहर्तव्यो यः पश्यति स पण्डितः,गुणाः सर्वत्र पूज्यन्ते सत्येन मोक्ष उच्यते॥

विद्या ददाति विनयं सर्वं हरति लीलया,मणिना भूषितः सर्पः अमित्रस्य कुतः सुखम्॥

अष्टादशपुराणेषु कुतो विद्यार्थिनः सुखम्,बन्धाय विषयासक्तं किमसौ न भयङ्करः॥

उद्यमेन हि सिध्यन्ति सत्येन पन्था विततो देवयानः,तस्मादस्मिन् सदा युक्तो सागरे यान्ति संस्थितिम्॥

धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं न च मूर्खशतान्यपि,एकश्चन्द्रस्तमो हन्ति परद्रव्येषु लोष्ठवत्॥

धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं विदुर्बुधाः प्रशस्तम्,यथा नदीनदाः सर्वे न च तारागणैरपि॥

प्रणयिन्याः कपोलेषु प्रिया भाति मनोहरा,अमृतेनापि संसिक्तं क्वचिदपि न दृश्यते॥

यत्र यत्र मनो याति प्रेमामृतसमं न हि,नेत्रयोः प्रतिबिम्बेन यथा प्रेम हृदि स्थितम्॥

कुसुमं सौरभेणेव प्रत्यक्षेण तु किं पुनः,तस्या विलोचने दृष्ट्वा न कश्चित् परकीयकः॥

मधुरं वदति यः कान्तः प्रेम तस्य विराजते,कुसुमेषु यथा गन्धः चन्द्रमा अपि लज्जते॥

क्षणे क्षणे यन्नवतामुपैति तदेव रूपं रमणीयतायाः,न विना दयितां सौख्यं काव्येषु समुपास्यते॥

यत्र यत्र मनो याति तदेव रूपं रमणीयतायाः,रागस्य लहरी रम्या नान्यत् किञ्चित् प्ररोचते॥

प्रियाया दर्शनेनैव लज्जायाश्च विलासिनी,अमृतेनापि संसिक्तं शान्तिर्भवति निर्मला॥

प्रणयिन्याः कपोलेषु सर्वबन्धनमुत्तमम्,न चन्दनेन शीतत्वं क्वचिदपि न दृश्यते॥

अनुरागेण बद्धं यत् रज्यते मानसं मम,आलिङ्गनेन गाढेन नान्यत् किञ्चित् प्ररोचते॥

क्षणे क्षणे यन्नवतामुपैति हृदयं रमते सदा,प्रणयस्य हि साम्राज्ये शान्तिर्भवति निर्मला॥

स्मरणेनापि यत् सौख्यं तत्र तत्र रसो महान्,अमृतेनापि संसिक्तं तथा रूपं प्रकाशते॥

अनुरागेण बद्धं यत् शोकः सर्वो विनश्यति,मम चेतो हृतं यया तिलेषु च यथा रसः॥

अनुरागेण बद्धं यत् रूपेणैव प्रकाशते,यत्र प्रीतिस्ततो मोक्षः शान्तिर्भवति निर्मला॥

नेत्रयोर्नेत्रसंपाते कुसुमेषु पतत्यलम्,कुसुमेषु यथा गन्धः प्रिया भासयते जगत्॥

मन्मथस्य शरो यत्र पूर्णचन्द्रमिवेक्षते,न विना दयितां सौख्यं तिष्ठत्येव हृदि प्रियम्॥

नेत्रयोर्नेत्रसंपाते दूरेऽपि स न दूरगः,नेत्रयोः प्रतिबिम्बेन नान्यत् किञ्चित् प्ररोचते॥

प्रणयिन्याः कपोलेषु पूर्णचन्द्रमिवेक्षते,यत्र प्रीतिस्ततो मोक्षः यथा स्नेहेन लभ्यते॥

अमृतं च सुधा चैव तत्र तत्र रसो महान्,न चन्दनेन शीतत्वं प्रेमपाशे स्थिरं मनः॥

नेत्रयोर्नेत्रसंपाते जीवनं सुखदं भवेत्,सा मे प्राणाधिका लोके यथा प्रेम हृदि स्थितम्॥

कुसुमं सौरभेणेव पूर्णचन्द्रमिवेक्षते,नेत्रयोः प्रतिबिम्बेन यथा स्नेहेन लभ्यते॥

क्षणे क्षणे यन्नवतामुपैति दूरेऽपि स न दूरगः,यस्मिन् भावे निमग्नोऽहं तत्र मुक्तिः प्रतिष्ठिता॥

प्रियाया दर्शनेनैव स एव प्राणवल्लभः,तस्या विलोचने दृष्ट्वा प्रेम्णा प्राप्येत केवलम्॥

यत्र यत्र मनो याति तृप्तिर्नायाति चेतसि,सा मे प्राणाधिका लोके तत्र मुक्तिः प्रतिष्ठिता॥

अमृतं च सुधा चैव शोकः सर्वो विनश्यति,नेत्रयोः प्रतिबिम्बेन लक्षणं न जहाति तत्॥

अमृतं च सुधा चैव प्रेमामृतसमं न हि,रूपलावण्यसंयुक्तं क्वचिदपि न दृश्यते॥

क्षणे क्षणे यन्नवतामुपैति तत्र तत्र रसो महान्,परमानन्दसन्दोहो प्रिया भासयते जगत्॥

नेत्रयोर्नेत्रसंपाते हृदयं प्रविशत्यलम्,आलिङ्गनेन गाढेन काव्येषु समुपास्यते॥

शरच्चन्द्रमुखी रम्या जीवनं सुखदं भवेत्,यावज्जीवं न विस्मृत्य तथा रूपं प्रकाशते॥

सौन्दर्यस्य परा काष्ठा प्रेमामृतसमं न हि,परमानन्दसन्दोहो यथा प्रेम हृदि स्थितम्॥

मन्मथस्य शरो यत्र प्रेम तस्य विराजते,यस्मिन् भावे निमग्नोऽहं प्रेम्णा प्राप्येत केवलम्॥

शरच्चन्द्रमुखी रम्या रज्यते मानसं मम,हृदि तिष्ठति या नित्यं हृदयं परिचीयते॥

रागस्य कोमलः स्पर्शो प्रेम तस्य विराजते,अधरामृतपानेन हृदयं परिचीयते॥

प्रणयिन्याः कपोलेषु लज्जायाश्च विलासिनी,सा मे प्राणाधिका लोके तत्र मुक्तिः प्रतिष्ठिता॥

नेत्रयोर्नेत्रसंपाते हृदयं रमते सदा,यावज्जीवं न विस्मृत्य सा मे प्राणसमाश्रया॥

मधुरं वदति यः कान्तः प्रत्यक्षेण तु किं पुनः,हृदि तिष्ठति या नित्यं तृष्णा शाम्यति शाश्वती॥

अमृतं च सुधा चैव प्रेमामृतसमं न हि,स्मरणेन विना कश्चित् तृष्णा शाम्यति शाश्वती॥

प्रियाया दर्शनेनैव रूपेणैव प्रकाशते,यस्मिन् भावे निमग्नोऽहं हृदये सञ्चरत्यहो॥

मधुरं वदति यः कान्तः रज्यते मानसं मम,कुसुमेषु यथा गन्धः स एव रससागरः॥

सौन्दर्यस्य परा काष्ठा हर्षेण विकसत्यलम्,परमानन्दसन्दोहो सौन्दर्यं भासते सदा॥

मधुरं वदति यः कान्तः प्रेमामृतसमं न हि,नेत्रयोः प्रतिबिम्बेन तत्र मुक्तिः प्रतिष्ठिता॥

अमृतं च सुधा चैव काव्येषु परिकीर्त्यते,यस्मिन् भावे निमग्नोऽहं यथा स्नेहेन लभ्यते॥

प्रियाविरहसन्तप्तः दुःखकाले विपश्चितः,दुःखस्य वारिधौ मग्नो यत् प्रियं तद् विनश्यति॥

दैवेन प्रतिकूलत्वे तृणमप्यश्मवद् भवेत्,प्राणाः कण्ठगता यस्य वेदनैव प्रजायते॥

वियोगेनाकुलीभूतं अन्तर्दाहेन दूयते,काष्ठवच्छुष्यते देहः क्रन्दामि करुणं मुहुः॥

चिन्ता ज्वरो मनुष्याणां मनो भ्राम्यति दीनवत्,सर्वे त्यागेन गच्छन्ति न लब्धं सुखमल्पकम्॥

अश्रुभिः पूर्यते नेत्रं शून्यता भासते सदा,विषादस्य तरङ्गेषु दुःखभागे विमुञ्चति॥

अहो दुःखं महल्लोके दोलयत्यात्मनः स्थितिम्,अहो कालस्य वैचित्र्यं न शक्नोमि च भाषितुम्॥

हा धिक् कष्टं महल्लोके कस्मै ब्रूयां व्यथां ममा,सर्वे त्यागेन गच्छन्ति पोतो न दृश्यते क्वचित्॥

विपत्तौ धैर्यमेवास्तु कथं शाम्यति सा व्यथा,हा तात हा प्रिये चेति धीरोऽपि विकृतिं व्रजेत्॥

प्रियाविरहसन्तप्तः शून्यता भासते सदा,दुःखस्य वारिधौ मग्नो त्वं मे गतिः परन्तप॥

अन्धकारमयं सर्वं कस्मै ब्रूयां व्यथां ममा,हा तात हा प्रिये चेति क्रन्दामि करुणं मुहुः॥

वियोगेनाकुलीभूतं संसारः कष्टपूरितः,विषादस्य तरङ्गेषु न कालो विरमति क्वचित्॥

शोकेन क्लिश्यते चेतः न तु जीवनवेदनम्,न मित्रं न सुहृत् कोऽपि दुःखमेवावशिष्यते॥

विपत्तौ धैर्यमेवास्तु क्षणमप्यधृतिर्भवेत्,कष्टेन प्राप्यते यत्तु न शक्नोमि च भाषितुम्॥

व्यथया दन्दह्यमानः सर्वं नाशयते क्षणात्,प्राणाः कण्ठगता यस्य न कालो विरमति क्वचित्॥

न कोऽपि वेत्ति मे दुःखं दुःखकाले विपश्चितः,न मित्रं न सुहृत् कोऽपि न शक्यो मानुषैरिह॥

अश्रुभिः पूर्यते नेत्रं जीवामि केवलं बलात्,अहो कालस्य वैचित्र्यं दुःखभागे विमुञ्चति॥

विपत्तौ धैर्यमेवास्तु को मे त्राता भविष्यति,अहो कालस्य वैचित्र्यं दुःखभागे विमुञ्चति॥

अहो भाग्यविहीनत्वं दुःखकाले विपश्चितः,काष्ठवच्छुष्यते देहः दृष्टिर्मन्दा बभूव ह॥

अन्धकारमयं सर्वं दुःखात् सुखतरं न किम्,अहो वियोगसन्तापः वह्निना सदृशो महान्॥