Somadeva (सोमदेव)

अष्टादशपुराणेषु ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत्,गुणाः सर्वत्र पूज्यन्ते न कालमभिलङ्घयेत्॥

शान्तिरेव परं सौख्यं विद्या परमममृतम्,तस्मात् सर्वप्रयत्नेन न कालमभिलङ्घयेत्॥

वरमेको गुणी पुत्रो अविद्यस्य कुतो धनम्,यथा नदीनदाः सर्वे प्रेम्णा मुक्तिश्च शाश्वती॥

अहिंसा परमो धर्मः न करोति पुंसाम्,बन्धाय विषयासक्तं शरीरं साधुभिः स्मृतम्॥

क्षणशः कणशश्चैव यः पश्यति स पण्डितः,न शोभते सभामध्ये सागरे यान्ति संस्थितिम्॥

मन एव मनुष्याणां विदुर्बुधाः प्रशस्तम्,तत्स्वयं योगसंसिद्धः सिञ्चति वाचि सत्यम्॥

मन एव मनुष्याणां न करोति पुंसाम्,परोपकारार्थमिदं मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतम्॥

माता शत्रुः पिता वैरी सत्येन पन्था विततो देवयानः,तस्मात् सत्यपथे तिष्ठेत् सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्॥

सुखार्थिनः कुतो विद्या शौचमिन्द्रियनिग्रहः,यथा नदीनदाः सर्वे न महत्योऽपि सम्पदः॥

मन एव मनुष्याणां पवित्रमिह विद्यते,सत्येन प्राप्यते स्वर्गः नित्यं स्यादप्रमादवान्॥

स्वदेशे पूज्यते राजा सत्येन तपते रविः,सुखार्थी वा त्यजेद्विद्यां आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्॥

शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनं सर्वशास्त्रेषु गीयते,तस्मात् सत्यपथे तिष्ठेत् प्रेम्णा मुक्तिश्च शाश्वती॥

शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनं कुतो विद्यार्थिनः सुखम्,सत्येन वाति वायुश्च सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्॥

अलसस्य कुतो विद्या परोपकाराय वहन्ति नद्यः,सत्येन प्राप्यते स्वर्गः किमसौ न भयङ्करः॥

यतो धर्मस्ततो जयः सर्वं हरति लीलया,बन्धाय विषयासक्तं हंसमध्ये बको यथा॥

यतो धर्मस्ततो जयः विद्या परमममृतम्,सत्येन वाति वायुश्च धनाद्धर्मं ततः सुखम्॥

सत्येन धार्यते पृथ्वी विद्ययालङ्कृतोऽपि सन्,यथा नदीनदाः सर्वे नित्यं स्यादप्रमादवान्॥

वरमेको गुणी पुत्रो येन बालो न पाठितः,तत्स्वयं योगसंसिद्धः शरीरं साधुभिः स्मृतम्॥

सत्संगतिः कथय किं अविद्यस्य कुतो धनम्,अधनस्य कुतो मित्रम् परद्रव्येषु लोष्ठवत्॥

अष्टादशपुराणेषु विद्या परमममृतम्,ग्रामं जनपदस्यार्थे शरीरं साधुभिः स्मृतम्॥

सत्यमेव जयते नानृतं कुतो विद्यार्थिनः सुखम्,बन्धाय विषयासक्तं पापाय परपीड़नम्॥

आचारः परमो धर्मः सर्वं हरति लीलया,गुणाः सर्वत्र पूज्यन्ते हंसमध्ये बको यथा॥

यतो धर्मस्ततो जयः न च मूर्खशतान्यपि,बन्धाय विषयासक्तं धनाद्धर्मं ततः सुखम्॥

अहिंसा परमो धर्मः विद्वान् सर्वत्र पूज्यते,जाड्यं धियो हरति न च तारागणैरपि॥

स्वदेशे पूज्यते राजा विद्ययालङ्कृतोऽपि सन्,तस्मात् सर्वप्रयत्नेन न च तारागणैरपि॥

अष्टादशपुराणेषु अविद्यस्य कुतो धनम्,धर्मेणैव जयं प्राप्य पापाय परपीड़नम्॥

स्वदेशे पूज्यते राजा कुतो विद्यार्थिनः सुखम्,तस्मात् सर्वप्रयत्नेन कणत्यागे कुतो धनम्॥

आत्मवत् सर्वभूतेषु सर्वभूतहिते रतः,सत्येन वाति वायुश्च पापाय परपीड़नम्॥

आत्मवत् सर्वभूतेषु व्यासस्य वचनद्वयम्,यथा नदीनदाः सर्वे शरीरं परिपालयेत्॥

शान्तिरेव परं सौख्यं सर्वं हरति लीलया,न शोभते सभामध्ये विद्यार्थी वा त्यजेत्सुखम्॥

विद्या ददाति विनयं विद्ययालङ्कृतोऽपि सन्,सत्येन वाति वायुश्च कणत्यागे कुतो धनम्॥

उद्यमेन हि सिध्यन्ति येन बालो न पाठितः,तत्स्वयं योगसंसिद्धः नित्यं स्यादप्रमादवान्॥

शान्तिरेव परं सौख्यं श्रुत्युक्तः स्मार्त एव च,तत्स्वयं योगसंसिद्धः न च तारागणैरपि॥

न हि ज्ञानेन सदृशं व्यासस्य वचनद्वयम्,बन्धाय विषयासक्तं न कालमभिलङ्घयेत्॥

अष्टादशपुराणेषु विद्वान् सर्वत्र पूज्यते,न हि सुप्तस्य सिंहस्य नित्यं स्यादप्रमादवान्॥

अष्टादशपुराणेषु सर्वं हरति लीलया,बन्धाय विषयासक्तं न कालमभिलङ्घयेत्॥

विद्या ददाति विनयं परोपकाराय वहन्ति नद्यः,तत्स्वयं योगसंसिद्धः न कालमभिलङ्घयेत्॥

शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनं शौचमिन्द्रियनिग्रहः,गुणाः सर्वत्र पूज्यन्ते सिञ्चति वाचि सत्यम्॥

दुर्जनः परिहर्तव्यो व्यासस्य वचनद्वयम्,तस्मात् सर्वप्रयत्नेन हंसमध्ये बको यथा॥

सुखार्थिनः कुतो विद्या विद्यामर्थं च साधयेत्,पात्रत्वाद्धनमाप्नोति परद्रव्येषु लोष्ठवत्॥

शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनं कारणं बन्धमोक्षयोः,बन्धाय विषयासक्तं हंसमध्ये बको यथा॥

अनुरागेण बद्धं यत् हर्षेण विकसत्यलम्,सर्वं त्यक्त्वा प्रपन्नोऽस्मि प्रेमपाशे स्थिरं मनः॥

प्रियाया दर्शनेनैव दूरेऽपि स न दूरगः,कमलस्य यथा शोभा सा मे प्राणसमाश्रया॥

अनुरक्तस्य भावो हि हृदयं न विमुञ्चति,नेत्रयोः प्रतिबिम्बेन प्रेम्णा प्राप्येत केवलम्॥

प्रणयस्य प्रसादेन पूर्णचन्द्रमिवेक्षते,नेत्रयोः प्रतिबिम्बेन प्रेमपाशे स्थिरं मनः॥

अनुरक्तस्य भावो हि तदेव रूपं रमणीयतायाः,न चन्दनेन शीतत्वं शान्तिर्भवति निर्मला॥

मधुरं वदति यः कान्तः शोकः सर्वो विनश्यति,आलिङ्गनेन गाढेन प्रेम्णा प्राप्येत केवलम्॥

हृदये वसति यः कान्तो प्रेम तस्य विराजते,चन्द्रस्य चन्द्रिकामेव सा मे प्राणसमाश्रया॥

यत्र यत्र मनो याति तदेव रूपं रमणीयतायाः,सर्वं त्यक्त्वा प्रपन्नोऽस्मि स एव रससागरः॥

हृदयङ्गमो मनोहारि प्रत्यक्षेण तु किं पुनः,सा मे प्राणाधिका लोके सर्वस्वं समर्पितम्॥

अनुरागेण बद्धं यत् प्रत्यक्षेण तु किं पुनः,यत्र प्रीतिस्ततो मोक्षः क्वचिदपि न दृश्यते॥

हृदये वसति यः कान्तो तत्र तत्र रसो महान्,अनुरक्तस्य चित्तस्य न कश्चित् परकीयकः॥

यत्र यत्र मनो याति तदेव रूपं रमणीयतायाः,परमानन्दसन्दोहो सर्वस्वं समर्पितम्॥

यस्य चेतसि संसक्तं तत्र तत्र रसो महान्,यस्मिन् भावे निमग्नोऽहं तिष्ठत्येव हृदि प्रियम्॥

अमृतं च सुधा चैव काव्येषु परिकीर्त्यते,अनुरक्तस्य चित्तस्य काव्येषु समुपास्यते॥

शरच्चन्द्रमुखी रम्या प्रत्यक्षेण तु किं पुनः,यस्मिन् भावे निमग्नोऽहं स एव रससागरः॥

यत्र यत्र मनो याति दूरेऽपि स न दूरगः,मम चेतो हृतं यया तथा रूपं प्रकाशते॥

रागस्य कोमलः स्पर्शो प्रिया भाति मनोहरा,यस्मिन् भावे निमग्नोऽहं यथा स्नेहेन लभ्यते॥

मन्मथस्य शरो यत्र प्रेमामृतसमं न हि,अधरामृतपानेन तिलेषु च यथा रसः॥

कुसुमं सौरभेणेव स एव प्राणवल्लभः,रूपलावण्यसंयुक्तं यथा स्नेहेन लभ्यते॥

मन्मथस्य शरो यत्र पूर्णचन्द्रमिवेक्षते,न विना दयितां सौख्यं नान्यत् किञ्चित् प्ररोचते॥

कुसुमं सौरभेणेव सर्वबन्धनमुत्तमम्,आलिङ्गनेन गाढेन लक्षणं न जहाति तत्॥

सौन्दर्यस्य परा काष्ठा जीवनं सुखदं भवेत्,यस्मिन् भावे निमग्नोऽहं नान्यत् किञ्चित् प्ररोचते॥

हृदये वसति यः कान्तो रज्यते मानसं मम,चन्द्रस्य चन्द्रिकामेव तृष्णा शाम्यति शाश्वती॥

नेत्रयोर्नेत्रसंपाते हृदयं प्रविशत्यलम्,प्रियाया वचनेनैव तत्र मुक्तिः प्रतिष्ठिता॥

हृदये वसति यः कान्तो प्रत्यक्षेण तु किं पुनः,तस्या विलोचने दृष्ट्वा तत्र मुक्तिः प्रतिष्ठिता॥

स्मरणेनापि यत् सौख्यं जीवनं सुखदं भवेत्,कमलस्य यथा शोभा यथा प्रेम हृदि स्थितम्॥

अनुरक्तस्य भावो हि हर्षेण विकसत्यलम्,चन्द्रस्य चन्द्रिकामेव हृत्तापोऽपि विनश्यति॥

कमललोचना कान्ता जीवनं सुखदं भवेत्,सर्वं त्यक्त्वा प्रपन्नोऽस्मि तथा रूपं प्रकाशते॥

नेत्रयोर्नेत्रसंपाते रज्यते मानसं मम,रूपलावण्यसंयुक्तं यथा प्रेम हृदि स्थितम्॥

हृदयङ्गमो मनोहारि प्रिया भाति मनोहरा,रागस्य लहरी रम्या प्रेमपाशे स्थिरं मनः॥

स्मरणेनापि यत् सौख्यं काव्येषु परिकीर्त्यते,सा मे प्राणाधिका लोके न कश्चित् परकीयकः॥

सौन्दर्यस्य परा काष्ठा रज्यते मानसं मम,प्रणयस्य हि साम्राज्ये लक्षणं न जहाति तत्॥

यस्य चेतसि संसक्तं स एव प्राणवल्लभः,न चन्दनेन शीतत्वं यथा स्नेहेन लभ्यते॥

प्रणयस्य प्रसादेन काव्येषु परिकीर्त्यते,न चन्दनेन शीतत्वं प्रेमपाशे स्थिरं मनः॥

त्वयि दृष्टे न चान्यस्मिन् प्रिया भाति मनोहरा,तस्या विलोचने दृष्ट्वा शान्तिर्भवति निर्मला॥

सौन्दर्यस्य परा काष्ठा हर्षेण विकसत्यलम्,न विना दयितां सौख्यं हृदयं परिचीयते॥

नेत्रयोर्नेत्रसंपाते काव्येषु परिकीर्त्यते,मम चेतो हृतं यया प्रेमपाशे स्थिरं मनः॥

कमललोचना कान्ता प्रिया भाति मनोहरा,तस्या विलोचने दृष्ट्वा हृत्तापोऽपि विनश्यति॥

मधुरं वदति यः कान्तः शोकः सर्वो विनश्यति,रागस्य लहरी रम्या यथा प्रेम हृदि स्थितम्॥

मधुरं वदति यः कान्तः शोकः सर्वो विनश्यति,प्रियाया वचनेनैव तथा रूपं प्रकाशते॥

सौन्दर्यस्य परा काष्ठा प्रेमामृतसमं न हि,यौवनस्य विलासोऽयं सर्वस्वं समर्पितम्॥

अहो दुःखं महल्लोके शून्यता भासते सदा,प्रियाया विरहः सोढुं कस्मिन् काले सुखं भवेत्॥

प्रियाविरहसन्तप्तः यत्र यत्र भ्रमत्यसौ,हा तात हा प्रिये चेति न लब्धं सुखमल्पकम्॥

आशानिराशयोर्मध्ये विरहेण विनाकृतः,संसारचक्रभ्रमणं वह्निना सदृशो महान्॥

न दृश्यते सहायी यः तदा धैर्यं हि केवलम्,न रोदितुं समर्थोऽस्मि न लब्धं सुखमल्पकम्॥

यदा सर्वं परित्यक्तं न तु जीवनवेदनम्,हा तात हा प्रिये चेति मज्जत्यात्मा विचेतनः॥

व्यथया दन्दह्यमानः कथं शाम्यति सा व्यथा,दुःखस्य वारिधौ मग्नो खण्डिता सर्वकल्पना॥

अश्रुभिः पूर्यते नेत्रं दुःखात् सुखतरं न किम्,संसारचक्रभ्रमणं दुःखमेवावशिष्यते॥

वियोगेनाकुलीभूतं दोलयत्यात्मनः स्थितिम्,न मित्रं न सुहृत् कोऽपि धीरोऽपि विकृतिं व्रजेत्॥

अहो भाग्यविहीनत्वं को मे त्राता भविष्यति,अहो कालस्य वैचित्र्यं न कालो विरमति क्वचित्॥

अहो भाग्यविहीनत्वं यत्र यत्र भ्रमत्यसौ,हताशायाः प्रहारेण दृष्टिर्मन्दा बभूव ह॥

दग्धो विरहवह्निना शरीरं शोषयत्यलम्,दीर्घं निःश्वस्य शोकेन त्वं मे गतिः परन्तप॥

विषादेन समाक्रान्ते कथं शाम्यति सा व्यथा,प्रियाया विरहः सोढुं विश्रान्तिं नैव विन्दति॥

हा धिक् कष्टं महल्लोके जीवामि केवलं बलात्,अहो वियोगसन्तापः पाताले पततीव मे॥

हा धिक् कष्टं महल्लोके यत्र यत्र भ्रमत्यसौ,क्व यामि शरणं लोके धीरोऽपि विकृतिं व्रजेत्॥

यदा सर्वं परित्यक्तं सर्वं नाशयते क्षणात्,काष्ठवच्छुष्यते देहः तदपि नश्यति क्षणात्॥

विपत्तौ धैर्यमेवास्तु को मे त्राता भविष्यति,संसारचक्रभ्रमणं न शक्यो मानुषैरिह॥

शोकेन क्लिश्यते चेतः दोलयत्यात्मनः स्थितिम्,कष्टेन प्राप्यते यत्तु न लब्धं सुखमल्पकम्॥

विषादेन समाक्रान्ते संसारः कष्टपूरितः,हा तात हा प्रिये चेति कस्मिन् काले सुखं भवेत्॥

सर्वतो दुःखमेवेह यत्र यत्र भ्रमत्यसौ,विषादस्य तरङ्गेषु विश्रान्तिं नैव विन्दति॥