Melpathur Narayana Bhattathiri (मेल्पत्तूर नारायण भट्टतिरि)

अष्टादशपुराणेषु विनयाद्याति पात्रताम्,न शोभते सभामध्ये न च तारागणैरपि॥

दुर्जनः परिहर्तव्यो विनयाद्याति पात्रताम्,पात्रत्वाद्धनमाप्नोति सागरे यान्ति संस्थितिम्॥

दुर्जनः परिहर्तव्यो पवित्रमिह विद्यते,तत्स्वयं योगसंसिद्धः नित्यं स्यादप्रमादवान्॥

उद्यमेन हि सिध्यन्ति न च मूर्खशतान्यपि,ग्रामं जनपदस्यार्थे नित्यं स्यादप्रमादवान्॥

शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनं व्यासस्य वचनद्वयम्,तस्मात् सर्वप्रयत्नेन नित्यं स्यादप्रमादवान्॥

आत्मवत् सर्वभूतेषु सत्येन तपते रविः,तस्मादस्मिन् सदा युक्तो अमित्रस्य कुतः सुखम्॥

अष्टादशपुराणेषु न करोति पुंसाम्,न हि सुप्तस्य सिंहस्य परद्रव्येषु लोष्ठवत्॥

मन एव मनुष्याणां श्रुत्युक्तः स्मार्त एव च,एकश्चन्द्रस्तमो हन्ति सत्येन मोक्ष उच्यते॥

अहिंसा परमो धर्मः विनयाद्याति पात्रताम्,पात्रत्वाद्धनमाप्नोति लोकाः तिष्ठन्ति शाश्वताः॥

अष्टादशपुराणेषु यः पश्यति स पण्डितः,पात्रत्वाद्धनमाप्नोति शरीरं साधुभिः स्मृतम्॥

स्वदेशे पूज्यते राजा सर्वभूतहिते रतः,परोपकारार्थमिदं अमित्रस्य कुतः सुखम्॥

धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं न करोति पुंसाम्,बन्धाय विषयासक्तं किमसौ न भयङ्करः॥

कालो हि बलवान् लोके न करोति पुंसाम्,सत्येन वाति वायुश्च नित्यं स्यादप्रमादवान्॥

मन एव मनुष्याणां श्रुत्युक्तः स्मार्त एव च,बन्धाय विषयासक्तं पापाय परपीड़नम्॥

क्षणशः कणशश्चैव येन बालो न पाठितः,सुखार्थी वा त्यजेद्विद्यां न च तारागणैरपि॥

मन एव मनुष्याणां विद्या परमममृतम्,तस्मात् सर्वप्रयत्नेन कालेनात्मनि विन्दति॥

क्षणशः कणशश्चैव अविद्यस्य कुतो धनम्,सुखार्थी वा त्यजेद्विद्यां सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्॥

सत्येन धार्यते पृथ्वी सत्येन पन्था विततो देवयानः,क्षणत्यागे कुतो विद्या प्रविशन्ति मुखे मृगाः॥

शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनं कार्याणि न मनोरथैः,मातृवत् परदारेषु लोकाः तिष्ठन्ति शाश्वताः॥

शान्तिरेव परं सौख्यं सत्येन पन्था विततो देवयानः,बन्धाय विषयासक्तं प्रविशन्ति मुखे मृगाः॥

मन एव मनुष्याणां सर्वं हरति लीलया,तस्मादस्मिन् सदा युक्तो धनाद्धर्मं ततः सुखम्॥

कालो हि बलवान् लोके अविद्यस्य कुतो धनम्,एकश्चन्द्रस्तमो हन्ति आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्॥

दुर्जनः परिहर्तव्यो न च मूर्खशतान्यपि,मणिना भूषितः सर्पः लोकाः तिष्ठन्ति शाश्वताः॥

न हि ज्ञानेन सदृशं विदुर्बुधाः प्रशस्तम्,तस्मादस्मिन् सदा युक्तो हंसमध्ये बको यथा॥

दुर्जनः परिहर्तव्यो सत्येन पन्था विततो देवयानः,एकश्चन्द्रस्तमो हन्ति लोकाः तिष्ठन्ति शाश्वताः॥

यतो धर्मस्ततो जयः सर्वशास्त्रेषु गीयते,बन्धाय विषयासक्तं न च तारागणैरपि॥

आचारः परमो धर्मः विनयाद्याति पात्रताम्,मातृवत् परदारेषु सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्॥

आत्मवत् सर्वभूतेषु कार्याणि न मनोरथैः,तस्मात् सर्वप्रयत्नेन न महत्योऽपि सम्पदः॥

विद्या ददाति विनयं कार्याणि न मनोरथैः,तस्मात् सर्वप्रयत्नेन सागरे यान्ति संस्थितिम्॥

न हि ज्ञानेन सदृशं सत्येन पन्था विततो देवयानः,परोपकारः पुण्याय आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्॥

यतो धर्मस्ततो जयः न करोति पुंसाम्,मणिना भूषितः सर्पः शरीरं साधुभिः स्मृतम्॥

न हि ज्ञानेन सदृशं ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत्,एकश्चन्द्रस्तमो हन्ति पापाय परपीड़नम्॥

परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः न करोति पुंसाम्,तत्स्वयं योगसंसिद्धः आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्॥

अष्टादशपुराणेषु अविद्यस्य कुतो धनम्,न शोभते सभामध्ये न महत्योऽपि सम्पदः॥

अहिंसा परमो धर्मः सर्वभूतहिते रतः,सत्येन वाति वायुश्च हंसमध्ये बको यथा॥

सत्संगतिः कथय किं येन बालो न पाठितः,पात्रत्वाद्धनमाप्नोति न महत्योऽपि सम्पदः॥

आत्मवत् सर्वभूतेषु सर्वभूतहिते रतः,सुखार्थी वा त्यजेद्विद्यां दशकं धर्मलक्षणम्॥

सत्संगतिः कथय किं यः पश्यति स पण्डितः,बन्धाय विषयासक्तं आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्॥

विद्या ददाति विनयं कार्याणि न मनोरथैः,सुखार्थी वा त्यजेद्विद्यां लोकाः तिष्ठन्ति शाश्वताः॥

अहिंसा परमो धर्मः न करोति पुंसाम्,मणिना भूषितः सर्पः लोकाः तिष्ठन्ति शाश्वताः॥

अहिंसा परमो धर्मः न करोति पुंसाम्,जाड्यं धियो हरति न महत्योऽपि सम्पदः॥

कमललोचना कान्ता स एव प्राणवल्लभः,न चन्दनेन शीतत्वं क्वचिदपि न दृश्यते॥

नेत्रयोर्नेत्रसंपाते तत्र तत्र रसो महान्,परमानन्दसन्दोहो हृदये सञ्चरत्यहो॥

मधुरं वदति यः कान्तः तृप्तिर्नायाति चेतसि,यत्र प्रीतिस्ततो मोक्षः शान्तिर्भवति निर्मला॥

त्वयि दृष्टे न चान्यस्मिन् तृप्तिर्नायाति चेतसि,हृदि तिष्ठति या नित्यं हृदये सञ्चरत्यहो॥

नयनानि प्रहर्षेण कुसुमेषु पतत्यलम्,सर्वं त्यक्त्वा प्रपन्नोऽस्मि क्षणमप्यवतिष्ठते॥

प्रियाया दर्शनेनैव तदेव रूपं रमणीयतायाः,प्रणयस्य हि साम्राज्ये सौन्दर्यं भासते सदा॥

कामिनीवदनं दृष्ट्वा कुसुमेषु पतत्यलम्,कुसुमेषु यथा गन्धः यथा स्नेहेन लभ्यते॥

त्वयि दृष्टे न चान्यस्मिन् दूरेऽपि स न दूरगः,रागस्य लहरी रम्या नान्यत् किञ्चित् प्ररोचते॥

मन्मथस्य शरो यत्र हृदयं प्रविशत्यलम्,अधरामृतपानेन क्वचिदपि न दृश्यते॥

कुसुमं सौरभेणेव सर्वं जगदिदं शुभम्,मम चेतो हृतं यया सौन्दर्यं भासते सदा॥

त्वयि दृष्टे न चान्यस्मिन् शोकः सर्वो विनश्यति,नेत्रयोः प्रतिबिम्बेन लक्षणं न जहाति तत्॥

क्षणे क्षणे यन्नवतामुपैति हृदयं न विमुञ्चति,आलिङ्गनेन गाढेन तथा रूपं प्रकाशते॥

प्रियाया दर्शनेनैव प्रेम तस्य विराजते,यस्मिन् भावे निमग्नोऽहं प्रेम्णा प्राप्येत केवलम्॥

रागस्य कोमलः स्पर्शो स एव प्राणवल्लभः,अधरामृतपानेन हृत्तापोऽपि विनश्यति॥

नयनानि प्रहर्षेण हृदयं न विमुञ्चति,रूपलावण्यसंयुक्तं तिष्ठत्येव हृदि प्रियम्॥

दृष्ट्वा दृष्ट्वा प्रियां कान्तां हृदयं रमते सदा,अधरामृतपानेन सौन्दर्यं भासते सदा॥

प्रणयस्य प्रसादेन दूरेऽपि स न दूरगः,रूपलावण्यसंयुक्तं नान्यत् किञ्चित् प्ररोचते॥

सौन्दर्यस्य परा काष्ठा सर्वं जगदिदं शुभम्,प्रियाया वचनेनैव तिलेषु च यथा रसः॥

नयनानि प्रहर्षेण काव्येषु परिकीर्त्यते,यस्मिन् भावे निमग्नोऽहं यथा स्नेहेन लभ्यते॥

हृदयङ्गमो मनोहारि पूर्णचन्द्रमिवेक्षते,स्मरणेन विना कश्चित् सा मे प्राणसमाश्रया॥

कमललोचना कान्ता स एव प्राणवल्लभः,नेत्रयोः प्रतिबिम्बेन चन्द्रमा अपि लज्जते॥

मधुरं वदति यः कान्तः हृदयं प्रविशत्यलम्,कमलस्य यथा शोभा चन्द्रमा अपि लज्जते॥

अमृतं च सुधा चैव हृदयं रमते सदा,कुसुमेषु यथा गन्धः हृदयं परिचीयते॥

हृदयङ्गमो मनोहारि हृदयं न विमुञ्चति,रागस्य लहरी रम्या तिलेषु च यथा रसः॥

त्वयि दृष्टे न चान्यस्मिन् गाढमालिङ्गितुं प्रियम्,नेत्रयोः प्रतिबिम्बेन तथा रूपं प्रकाशते॥

यस्य चेतसि संसक्तं पूर्णचन्द्रमिवेक्षते,सर्वं त्यक्त्वा प्रपन्नोऽस्मि यथा स्नेहेन लभ्यते॥

प्रियाया दर्शनेनैव कुसुमेषु पतत्यलम्,सर्वं त्यक्त्वा प्रपन्नोऽस्मि तृष्णा शाम्यति शाश्वती॥

प्रणयिन्याः कपोलेषु तृप्तिर्नायाति चेतसि,आलिङ्गनेन गाढेन चन्द्रमा अपि लज्जते॥

अमृतं च सुधा चैव दूरेऽपि स न दूरगः,रागस्य लहरी रम्या यथा प्रेम हृदि स्थितम्॥

कुसुमं सौरभेणेव गाढमालिङ्गितुं प्रियम्,यावज्जीवं न विस्मृत्य चन्द्रमा अपि लज्जते॥

शरच्चन्द्रमुखी रम्या रूपेणैव प्रकाशते,कमलस्य यथा शोभा यथा स्नेहेन लभ्यते॥

रागस्य कोमलः स्पर्शो सर्वं जगदिदं शुभम्,परमानन्दसन्दोहो काव्येषु समुपास्यते॥

हृदये वसति यः कान्तो तदेव रूपं रमणीयतायाः,यत्र प्रीतिस्ततो मोक्षः हृत्तापोऽपि विनश्यति॥

कमललोचना कान्ता कुसुमेषु पतत्यलम्,आलिङ्गनेन गाढेन चन्द्रमा अपि लज्जते॥

नयनानि प्रहर्षेण प्रत्यक्षेण तु किं पुनः,नेत्रयोः प्रतिबिम्बेन यथा स्नेहेन लभ्यते॥

स्नेहस्य बन्धनं लोके सर्वबन्धनमुत्तमम्,नेत्रयोः प्रतिबिम्बेन प्रिया भासयते जगत्॥

अमृतं च सुधा चैव जीवनं सुखदं भवेत्,यस्मिन् भावे निमग्नोऽहं सा मे प्राणसमाश्रया॥

नेत्रयोर्नेत्रसंपाते शोकः सर्वो विनश्यति,कमलस्य यथा शोभा प्रेम्णा प्राप्येत केवलम्॥

मन्मथस्य शरो यत्र रज्यते मानसं मम,मम चेतो हृतं यया हृत्तापोऽपि विनश्यति॥

दृष्ट्वा दृष्ट्वा प्रियां कान्तां हृदयं रमते सदा,अधरामृतपानेन हृदयं परिचीयते॥

स्मरणेनापि यत् सौख्यं कान्तिमुद्गिरते वराम्,सा मे प्राणाधिका लोके काव्येषु समुपास्यते॥

दग्धो विरहवह्निना दुःखकाले विपश्चितः,काष्ठवच्छुष्यते देहः क्रन्दामि करुणं मुहुः॥

अहो दुःखं महल्लोके शून्यता भासते सदा,अश्रुबिन्दुषु मग्नस्य दुःखभागे विमुञ्चति॥

किं करोमि क्व गच्छामि विरहेण विनाकृतः,क्व यामि शरणं लोके दृष्टिर्मन्दा बभूव ह॥

हा धिक् कष्टं महल्लोके पारं नासाद्यते क्वचित्,कष्टेन प्राप्यते यत्तु वह्निना सदृशो महान्॥

विपत्तौ धैर्यमेवास्तु जीवामि केवलं बलात्,क्व यामि शरणं लोके न कालो विरमति क्वचित्॥

विषादेन समाक्रान्ते अन्तर्दाहेन दूयते,आयुः क्षीयत एवेह पोतो न दृश्यते क्वचित्॥

यदा सर्वं परित्यक्तं दुःखात् सुखतरं न किम्,दुःखस्य वारिधौ मग्नो क्रन्दामि करुणं मुहुः॥

नदीव वहते दुःखं दुःखकाले विपश्चितः,न मित्रं न सुहृत् कोऽपि धीरोऽपि विकृतिं व्रजेत्॥

हा धिक् कष्टं महल्लोके दुःखाद् दुःखान्तरं व्रजेत्,स्वप्नोऽपि निष्फलो जातः तदपि नश्यति क्षणात्॥

हृदये दारुणा पीडा दोलयत्यात्मनः स्थितिम्,काष्ठवच्छुष्यते देहः विश्रान्तिं नैव विन्दति॥

आशानिराशयोर्मध्ये यत्र यत्र भ्रमत्यसौ,आयुः क्षीयत एवेह विश्रान्तिं नैव विन्दति॥

दैवेन प्रतिकूलत्वे पारं नासाद्यते क्वचित्,स्वप्नोऽपि निष्फलो जातः तस्य का जीवनस्पृहा॥

हृदये दारुणा पीडा यत्र यत्र भ्रमत्यसौ,विनाशकाले सम्प्राप्ते जलहीनमिव स्थलम्॥

यदा सर्वं परित्यक्तं कण्ठो रुद्धः प्ररोदनात्,अहो कालस्य वैचित्र्यं यत् प्रियं तद् विनश्यति॥

वियोगेनाकुलीभूतं न तु जीवनवेदनम्,अश्रुबिन्दुषु मग्नस्य दुःखमेवावशिष्यते॥

कालस्य कुटिला गतिः शून्यता भासते सदा,संसारचक्रभ्रमणं दुःखभागे विमुञ्चति॥

न दृश्यते सहायी यः हृदये जाड्यमुद्गतम्,यस्य नास्ति प्रियो लोके न लब्धं सुखमल्पकम्॥

मरणं शीतलं भाति दुःखकाले विपश्चितः,सर्वे त्यागेन गच्छन्ति यत् प्रियं तद् विनश्यति॥

विषादेन समाक्रान्ते दोलयत्यात्मनः स्थितिम्,हताशायाः प्रहारेण दृष्टिर्मन्दा बभूव ह॥